|
Lieve Mona en andere bronnen van kennis De waarde van astrologische aforismen |
Dit is een bespreking van het artikel Dane Rudhyar - Statistical Astrology and Individuality. Een fragment ervan stond in het artikel Basale statistiek en kansrekening voor astrologen, maar omdat dat artikel veel te lang werd, werd het opgesplitst in afzonderlijke artikelen. Dat zal in de toekomst wel vaker gebeuren om de complexe materie waarover ik schrijf nog begrijpelijk te kunnen houden. Het artikel van de Dane Rudhyar (1895-1985) is beslist de moeite waard om in zijn geheel te lezen, omdat het u de positie van astrologen tegenover het gebruik van statistische methoden in de empirische wetenschappen laat zien. Het is tevens een goede illustratie van de astrologische manier van denken, die we ook bij invloedrijke populisten zien.
Toen
Rudhyar het artikel in 1971 publiceerde hadden de p-waarden
van statistische toetsen hun waarde al bewezen. Ze waren een
verplicht onderdeel van het Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs
(VWO).
De waarde ervan zou ik pas later begrijpen toen ik geneeskunde studeerde. Toen ging het om de belangrijke vraag of een medicijn of gif gemiddeld gezien effectiever was dan placebo of niet. Alleen bij gebleken effectiviteit in voldoende grote groepen van meestal mannelijke patiënten komt een geneesmiddel op de markt. En dan blijkt later wel hoe het middel uitpakt in alle andere gevallen. Want nieuwe geneesmiddelen worden in principe niet op kinderen en op vruchtbare vrouwen uitgetest, omdat die laatsen ook wel eens zwanger kunnen raken. En door die op zich gerede focus op de werkzaamheid van medicatie op mannen lopen de het Y chromosoom missende vrouwen pas later tegen de lamp. En is dat dan toeval of niet.
Het was me een waar genoegen om die statistische methoden vijftig jaar later toe te kunnen passen op een gerenommeerde astrologische database met zowel mannen als vrouwen. Nu ging het om de vraag of bepaalde astrologische standen vaker of juist minder dan verwacht in bepaalde categorieën van personen voorkwamen of niet. Als dat met een aanzienlijke effect-waarde het geval zou zijn, dan zou dat empirische feit natuurlijk vermeld moeten worden in astrologieboeken. Maar als er statistisch gezien niets bijzonders aan de hand was, dan zou een waarschuwing voor onbewezen speculatie meer op zijn plaats zijn. Want dan werkten de astrologische principes in die categorie blijkbaar niet.
Maar contemporaire astrologen hadden grote moeite met de toepassing van statistische toetsen op hun astrologische wereldbeeld en visie. Ze probeerden de waarde van de statistische methoden met alle macht te ontkrachten. Zo ook Dane Rudhyar in Statistical Astrology and Individuality, wiens artikel ik bij nader inzien zou willen typeren als een toonbeeld van Cruijffiaanse logica, maar dan in een astrologisch jargon:
Het gaat dan om een voor buitenstaanders lastig te ontrafelen woordenspel van feit en fictie dat bij astrologie liefhebbers als wijs en gevat overkomt, maar dat toch met allerlei drogredenen aaneen is gesmeed. Voor Rudhyar gaat het om vanzelfsprekendheden, maar kritisch beschouwd halen zijn beweringen nog niet eens het niveau van een toetsbare werkhypothesen. Want veel zaken die astrologen vanzelfsprekend vinden berusten niet op objectieve feiten, maar op bijgeloof en onbewezen aannames.
Over die praktijk van het combineren van feit en fictie gaat mijn verhaal. Mijn essay zou daarom een groter publiek moeten aanspreken dan alleen maar astrologen. Want ook politici, leraren en journalisten worstelen met dit probleem. Wat is nu feit en wat is fictie? Welke strategie of versie van de waarheid werkt het best? Voor wie? In welke situatie? Want de ultieme waarheid kennen we niet. We kennen alleen maar wat dorre feiten uit leerboeken. Maar of die hier nu ook van toepassing zijn?
Daarom is goed om op de hoogte te zijn van de bekende journalistieke wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe vragen. Om dat te verduidelijken stel is u een ogenschijnlijk simpele vraag over een kwestie waarover in de Verenigde Staten van Amerika veel onderzoek door rechters, journalisten en wetenschappers is gedaan.
Heeft de I Have a Dream rede van Martin Luther King recht op een bestaan?
De door witte mannen bevolkte FBI beschouwde Martin Luther King (MLK) als een staatsgevaarlijke gek, voor iets dat ons nu vanzelfsprekend lijkt. Maar eeuwenlang rechtvaardigden stereotyperingen van witte mannen over een inferieur zwart ras hun systematische onderdrukking. De tot slaaf gemaakte zwarten waren volgens dat beeld dom, lui en koppig. Investeren in hun scholing had voor witte mannen dus weinig zin, maar als onderbetaalde dagloners of slaven gedroegen zwarten zich braaf als nuttige kuddedieren via straf en beloning. En als ze zich niet meer aan die principes hielden, dan werden paramilitaire ordetroepen tegen hen ingezet. En met dat aan empirici bekende koude kunstje kwam alles weer op zijn pootjes terecht.
Het woord slaaf heeft overigens niets met ras of huidkleur te maken. Dat denken we nu weliswaar, maar dat was ooit minder vanzelfsprekend. Want slavernij, mensenhandel en ongerechtigheid zijn universeel. Daarom was voor mij als bedrijfsarts wel leerzaam om de herkomst van het woord slaaf eens na te gaan. En ik kwam erachter dat mijn beeld van de slavernij nog niet helemaal klopte. En dat slavernij en mensenhandel nog niet waren afgeschaft, maar in verkapte vormen voortleefden.
Nadat Constantinopel door de Ottomanen werden veroverd, konden Europese edellieden hun lijfeigenen niet meer uit Oost-Europa betrekken. De Europese Unie (EU) met relatief goedkope Oost-Europese arbeidsimmigranten bestond nog niet. En ook de huidige door Chinese leiders verheven zijderoute naar goedkope in verstikkende arbeidsomstandigheden verkerende Aziatische arbeidskrachten was nog niet zo goed ontwikkeld. Maar in een door een stammenoorlogen verdeeld West Afrika was er nog wel een goede markt voor slavernij. Zwarte dienstboden, die in Romeinse tijden de nog moeilijk te ontcijferen Latijnse geschriften en wetteksten zonder enige interpunctie (en dus context) aan hun Romeinse bazen voorlazen werden ineens als leden van een inferieur ras beschouwd.
Maar in de vorige eeuw verschenen gestudeerde zwarte mensen op het toneel die om méér vroegen dan slechts elementaire rechten voor zwarte mensen, maar die net als de Partij van de dieren, de Dolle Mina's van Opzij, de vertrouwde Westerse beschaving radicaal op hun kop wilden zetten.
Maar dat ecologische idee van we zitten allemaal in hetzelfde schuitje veroorzaakte weerstand onder witte mannen. Want ik ben niet met jou getrouwd. En zeker niet onder de nu voorgestelde huwelijkse voorwaarden. Je kunt de pot op.
Want als zwarte slaven, dienstboden en andere voormalige kuddedieren ineens tot volwaardig Amerikaans staatsburger zouden worden gemaakt - ooit als outlaw gebrandmerkt, later als WO2 held gehonoreerd - zouden ze wel eens wraak kunnen nemen voor al die jaren van ongekende uitbuiting en dehumanisering van hun soortgenoten. Of ze konden met nieuw verworven burgerrechten, betere scholing en gelijke kansen wel eens onze witte banen kunnen inpikken. Of onze makke schapen opeten zoals de door Europese natuurwetten beschermde wolven uit het Oosten plegen te doen. Is dat geen ongekend onrecht?
Biodiversiteit en aandacht voor de natuur zijn leuk, maar u wilt geen last hebben van onkruid of slakken in uw moestuin. Uw hulpbronnen geeft u niet zomaar weg aan andere door u nog onbegrepen wezens. Daarom waren de door King opgeëiste burgerrechten geen vanzelfsprekend feit voor de witte mannen die toen nog de dienst uitmaakten. Want is het nu eenmaal niet zoals het door mijn god beschikt is?
Maar ook zonder iemand letterlijk tot slaaf of paria te maken kunnen we anderen in mentale hokjes opsluiten, met dezelfde sociale uitsluiting en verminderde kansen tot gevolg als voormalige slaven ooit meemaakten. Op papier bestaat misschien wel vrijheid, gelijkheid en broederschap voor iedereen, maar in de praktijk komt het daar niet van. Want mensen zijn nog steeds kuddedieren en stellen de belangen van hun eigen groep voorop. En dat is ook wel logisch, want als u iedereen gelijke rechten geeft is het hek van de dam. Dan wil iedereen wel van uw unieke mensenrechten en ecologische voetafdruk genieten. Daarover ging de roman Animal Farm (boek) - Wikipedia:
Maar verschillen mensen, dieren, planten en ook culturen en horoscopen dan niet enorm van elkaar? Ja, natuurlijk. Daarom worden er ook allerlei boeken over die verschillende tradities geschreven. Maar het feit dat mensen van elkaar verschillen geeft u nog niet het recht om andere mensen te discrimineren. Discriminatie in de zin van mensen anders behandelen, achterstellen of uitsluiten op basis van kenmerken die er niet toe zouden mogen doen. Maar dat is nog steeds onze diep ingesleten gewoonte. Want door privileges af te staan, benadelen we niet alleen onszelf, maar ook ons gezin. We willen eerst onze eigen hypotheek afbetalen en studie van onze kinderen bekostigen, voordat we ons bekommeren om de negerhut van Oom Tom. Een beetje filantroop moet toch wel eerst zijn eigen zaken op orde hebben, voordat hij zich kan bemoeien met het welzijn van anderen. En zo stellen we het probleem van de ongelijkheid liever nog eventjes uit of maken er andermans probleem van. Want wij hebben die ongelijkheid niet bedacht. Het is nu eenmaal zo gelopen.
Onze
neiging tot stereotypering en uitsluiting is sterk en dat heeft
ingrijpende maatschappelijke gevolgen. Zo werden zwarte kinderen uit
achterstandswijken door witte onderwijzers als dom, lui en koppig
bestempeld. Ze groeiden op voor galg er rad. Betekent deze
vaststelling dat dit de inherente eigenschappen van kleurlingen uit
achterstandswijken waren? Nee, want dan zou u oorzaak en gevolg met
elkaar verwisselen. Een rechter of wetenschapper zou met ook de
context rekening houden. Want als we alle kinderen gelijke kansen
geven, dan vallen vrijwel al die sociaal-demografische verschillen
opeens weg. Dan zien we de normale distributie van hiernaast in
plaats van meerdere elkaar overlappende curves.
Maar wilt u dat wel? Wilt u ieder gender identiteit, landbewoner, geloof of sterrenbeeld gelijke kansen geven? Dan moet u eerlijk met hen omgaan. En objectief observeren wat ze in hun Mars hebben. Maar niet iedereen wil op een eerlijke wijze met anderen concurreren, want een eens verkregen voorkeurspositie geeft u niet zomaar op. U wilt weliswaar sportief overkomen, maar als een partijdige scheidsrechter in uw voordeel beslist of als het balletje door toeval in het gewenste doel stuiterde dan hebt u in uw ogen wel eerlijk gewonnen. En als u aan dat unieke baantje kwam, doordat u op de dezelfde studentenvereniging had gezeten als de baas, dan was die traumatische ontgroening toch niet voor niets geweest. Evenals de nuttige collegedictaten van bijklussende studiegenoten die u goed uitkwamen als u tijdens de hoorcolleges uw roes nog uitsliep. Want zo haalde u de eindstreep uiteindelijk wel.
Hoe werkt zo'n sociaal leerproces in ons brein? De variatie die we in de empirische wereld aantreffen probeert ons brein te duiden door allerlei associaties aan te brengen met categorieën die we al kennen. Enkele categorieën en duidingen zijn aangeboren, maar de meeste categorieën worden u in de aangeleerd door te leren uit de praktijk, inclusief uw ervaringen met straf of beloning door ouders, mentoren, managers en andere opvoeders. De angst voor heksen, kapitalisten of communisten is vrijwel zeker cultureel bepaald, maar de angst voor slangen is aangeboren.
Op cellulair niveau begint ieder leerproces met verhoogde activiteit van al bestaande neuronale verbindingen, maar omdat die neurale opwinding veel energie kost, worden de meest actieve verbindingen via het aanmaken van nog efficiëntere verbindingen geautomatiseerd. Op die manier ziet het geoefende oog van een automonteur al snel wat er onder de motorkap gebeurt, terwijl het voor een leek een warboel blijft. Want leken kennen de logische verbanden nog niet. En zo ziet ook een astroloog zaken in de horoscoop die normale mensen niet kunnen begrijpen.
Onze hersenen zijn plastisch, ze kunnen nieuwe verbindingen aanmaken of weer afstoten, naar gelang u ze vaak genoeg genoeg of niet meer gebruikt. En of nu habitueel piano speelt, overvallen pleegt of puzzels oplost, het is gewoon een kwestie van vaak doen. Hoe vaker u iets doet, des te gemakkelijker verloopt die actie. Maar als u door een langdurige hospitalisatie, gevangenschap of luiheid niet meer regelmatig oefent, moet u niet vreemd opkijken dat u veel bewust of onbewust aangeleerde automatismen kwijt raakt.
Op dat idee berust het leerprincipe van een therapeutische gemeenschap, waar mentaal gestoorden de kans krijgen om normaal gedrag aan te leren. In gevangenschap kunt u geen roofoverval meer plegen. De maatschappij heeft er profijt van en misschien leert u er wel wat van. Maar als sociopaten in die gesloten gemeenschap weer allerlei foefjes en geitenpaden van elkaar leren, zoals gebruikelijk is bij succesvolle managers in het hogere segment, dan zetten we dat probleem niet recht. Want onze normen en waarden leren we vooral in de praktijk via straf en beloning. En iedereen heeft daar weer zijn eigen ervaringen mee.
Door iets goeds, middelmatigs of sociopathisch vaak te doen worden de zenuwbanen en hun synapsen (schakelingen) in uw slaap zo ingesteld dat de benodigde hersencellen op het juiste moment afvuren. U hoeft die actie dan niet meer met veel wilskracht en maximale concentratie bewust uit te voeren, want eenmaal aangeleerd verloopt het associatieproces grotendeels in de automatische piloot. U hoeft dat proces dan slechts wat bij te sturen. Of u moet keihard op de rem staan als al te impulsief graaide in een verkeerd door u ingeschatte situatie en anderen u betrapten op iets illegaals. Want in de Hof van Eden leven we niet meer. Niets ligt voor het grijpen in uw huidige supermarkt.
Door regelmatig te oefenen, zowel fysiek als in de verbeelding, leren kinderen en volwassenen zich vaardigheden aan. En die vaardigheden verlopen daarna in de automatische piloot. Een astroloog vertoont u dan zijn astrologische kunstjes, een turner de capriolen op zijn gebied. En ook andere deskundigen op ieder gebied kunnen u hun kunstjes logisch uitleggen of als u dat niet snapt het simpel voordoen, zodat u ziet hoe goed het werkt in hun praktijk. Ik doe een Flik Flak en ik kom toch weer op mijn pootjes terecht. En zo kunt ook met allerlei mentale kunstjes pronken.
Een kleuter kunt u nog van alles wijsmaken, want een kleuter leert onbewust door imitatie en gelooft de Walt Disney film die hij op televisie ziet. De kleuter fantaseert dan net als Peter Pan even te kunnen vliegen. Maar al snel is hij dat inadequate voorbeeldgedrag weer kwijt, want de kleuter leeft vooral in zijn grandioze hier en nu. Op kleuterleeftijd heeft ieder kind ADHD kenmerken, want de prefrontale cortex is nog onrijp. Logische verbanden kunnen kleuters nog niet bevatten. Vandaag zeggen ze dit, morgen weer wat anders. Het is maar hoe hun dagkoers is. Ze leven in het hier en nu. Een Flik Flak aanleren zit er nog niet in, want ook hun motoriek zijn ze veel te houterig:
Kleutergymnastiek richt zich op meer elementaire vaardigheden als rennen, stoppen, knippen en plakken, die ook volwassenen zich weer eigen moeten maken nadat ze uit een langdurig coma ontwaken. Dan moeten ze met behulp van een ergotherapeut weer allerlei dingen over hun lichaam leren. En dat is figuurlijk soms ook het geval bij mensen die jaren in de automatische piloot te hebben geleefd opgebrand raakten. Ze deden plichtsgetrouw wat ze moesten doen, maar raakten het contact met het spelende kind in zichzelf (homo ludens) kwijt.
Vanaf het 7 de levensjaar gaan kinderen logisch nadenken. Dat begint met het nadenken over concrete zaken die kinderen levensecht kunnen zien en voelen. Door over concrete zaken na te denken en ermee te spelen krijgen kinderen al snel door dat Piet en Sint niet door de schoorsteen kunnen kruipen. Maar als hun meer ervaren ouders of leraren iets voor vanzelfsprekend houden dat ze zelf niet kunnen uitproberen - opa is nu in de hemel - dan zal dat wel zo zijn.
De mens is immers een kuddedier die anderen nodig heeft om kunnen te overleven. We kunnen niet alles zelf uitproberen en vertrouwen dus op van horen zeggen kennis van belangrijke anderen. Als jong en onervaren kind vertrouwen we op de wijsheid en liefde van onze ouders en familieleden. Als we ouder worden vertrouwen we de meningen van vrienden, leraren en andere voorbeeldfiguren, die we in het ideale geval ook nog eens zelf kunnen kiezen.
En als we later in het echte leven boeven en tirannen ontmoeten, dan hebben te maken met hun normen en waarden. Ook al zijn die volgens uw eigen inzichten niet zo correct. En dan kunt u net als een opstandige puber (puer) daar tegen in opstand willen komen, maar in uw eentje lukt u dat nooit. Dat proces gaat ook niet zo snel. Want transformatie van uzelf en uw samenleving is een langdurig en moeizaam cyclisch proces met aan astrologen bekende hiaten:
Niet zozeer onze persoonlijke overtuigingen en ervaringen, maar vooral de normen en waarden van de voor u belangrijke anderen bepalen doorgaans de keuzen die u in uw leven maakt. Want het kost veel mentale energie om tegen het gangbare denken in te gaan. Autonoom gedrag en kritisch denken worden zelden op de prijs gesteld. Maar complimentjes ontvangen voor blijkbaar nogal wiedes feiten snel te snappen (accepteren) wil ieder kind of opportunist wel krijgen. En daarom blijven ook bij mensen die iets logisch gezien veel beter zouden moeten weten, imitatiegedrag en kruiperij nog steeds bestaan.
Op de middelbare school begint het abstracte denken. U kunt dan in uw verbeelding redeneren over abstracte zaken door geestelijk te jongleren met de u aangeleerde beelden, metaforen en vergelijkingen.
Maar op een hogere school of tijdens een nascholingscursus blijkt het uw eerder aangeleerde verhaal toch weer gecompliceerder in elkaar te zitten dan u had gedacht. U dacht nog teveel in oppervlakkige etiketten en formules, die achterhaalde voorstellingen van zaken bleken te zijn. En dan komt u in aanraking het gevonden feit dat wetenschappers het hoe en waarom van veel zaken nog niet zeker weten, omdat er nog te weinig onderzoek naar is gedaan. Maar die nuance stond om didactische redenen niet in uw schoolboeken vermeld.
Want waarom zouden kinderen de dorre data uit hun schoolboeken willen bestuderen als hun ultieme levensvragen daarmee niet worden beantwoord? Als het toch weer om een roman met een open einde gaat? In plaats van het in ze leefden nog lang en gelukkig van ieder sprookje. Om die reden geven ouders en leraren toch maar weer het beste antwoord dat ze kunnen bedenken op al die hoe en waarom de vragen van hun kinderen. Want als ze dat niet zelf doen, of aangeven dat ze het niet weten, dan gaan uw leergierige kinderen bij malafide betweters te rade. Terwijl ze misschien alleen maar om wat liefde aandacht vroegen.
Op zich is onze neiging tot categorisering niet verkeerd. Correct tussen goed en kwaad discrimineren is een kwestie van overleven. En of u een MLK of Dolle Mina kunt vertrouwen is dan een terechte vraag. Want wilden ze niet de maatschappelijke orde verstoren? Daarom werden ze in de gaten gehouden, gediscrimineerd of gemarginaliseerd. Zolang ze niets misdaan hebben kan justitie oproerkraaiers niet opsluiten, maar hen in een hokje plaatsen, op hun tekortkomingen wijzen of hun verhaal straal negeren kunt u als burger nog wel. Maar kunt u met al die commotie nog wel op uw eigen oordeelsvermogen vertrouwen? Daar gaat het nog wel eens mis, als we bevooroordeeld denken. Want typisch maken vooroordelen deel uit van uw (sub)cultuur. En dat geldt dus ook voor astrologen.
Volgens astrologen bepalen uw geboortetijd (Zeitgeist) en de plaats van geboorte (cultuur) de essentie van uw wezen. Dat is de kern van het astrologische verhaal. En dat sociaal-demografische verhaal lijkt voor de langzame planeten soms te kloppen. Zo stelde ik in Enneagram en astrologie (2010) empirisch vast dat iemands enneatype (een bepaalde manier van denken) op basis van het geboortejaar al redelijk goed te voorspellen was. En dat had te maken met toen gangbaar groepsdenken:
Maar voor de persoonlijke planeten geldt dat niet, omdat iedere individu weer anders is. Of op zijn minst uniek gelooft te zijn. En dan moet u net als een rechter, arts of psycholoog met per geval met gevonden feiten en omstandigheden rekening houden. Artsen en psychologen stellen diagnosen. Een strafrechter zoekt naar bewezen strafbare feiten. En een astroloog kijkt naar de horoscoop, want daar heeft hij voor geleerd. Maar bedenk dat het slechts om associaties gaat en dat u net als een rechter, arts of psycholoog meer onderzoek moet doen, voordat u iets op een deskundige manier kunt verklaren. Wat voor u een hamerstuk mag lijken te zijn, is voor veel beroepsgenoten nog geen uitgemaakte zaak. En zeker niet als er onenigheid bestaat over de discriminatiegronden, zeg maar de argumenten die er in een bepaalde zaak wel of niet toe zouden mogen doen. Zo kunnen er hele discussies ontstaan over astrologische uitspraken als: Rammen zijn agressief.
Een ander voorbeeld kan dit verduidelijken: Astrologen associëren de planeet Uranus met revoluties en elektriciteit, want Uranus werd in roerige tijden ontdekt. Stel u trof in Silicon Valley veel internet ondernemers en programmeurs aan. En misschien zag u bij een screenend onderzoek van hun horoscopen wel opvallend veel Uranische en Mercuriale aspecten. Dan kunt u geneigd zijn die internet revolutie met Uranus en Mercurius te associëren. Dan hebt u dat fenomeen astrologisch verklaard. Maar een scepticus zou zeggen, hebt u ook andere beroepsgroepen onderzocht?
Zodra we controlegroepen gebruiken of experimenten uitvoeren die onze Aha belevenissen (stereotypen) kunnen weerleggen blijken intuïtieve aannames meestal op toeval of vooroordelen te berusten. Dat is de kern van het wetenschappelijke verhaal. De door astrologen veronderstelde relatie tussen het individu en zijn horoscoop werd nooit wetenschappelijk aangetoond. En biologen en volkenkundigen vonden nooit zoiets als het negroïde ras of de twaalf stammen van Israel uit de Bijbel.
Maar waarop berust dan het recht van orthodoxe Joden om Palestijnen te discrimineren? Veel discriminerende wetten en praktijken berustten op een collectief volksgeheugen. En vaak zijn dat de mythen van bevoorrechte groepen waarmee u zich bewust of onbewust identificeert: Ik ben een man. Ik ben sterk. Ik heb een wapen in de hand. Jij bent mijn vrouw. Je heb een mooie jurk aan. Je bent begeerlijk. En dat zijn Palestijnen. Ze horen niet thuis in ons Beloofde Land.
De op onze kleuterschool al aangeleerde fabels en stereotypen van man en vrouw zijn, waar we ons op latere leeftijd niet meer bewust van hoeven te zijn, zullen op die manier een zelfvervullende profetie worden. Getalenteerde vrouwen in mannenberoepen haken na reeksen negatieve ervaringen eerder af, als ze van de mannen wel mogen meedoen, maar niet hun stem mogen verheffen. Dat anti-bitch beleid staat niet op papier, maar zo werkt het wel.
Het lastige is dat hetgeen waar mensen oprecht in zeggen te geloven (idealen) en dat wat ze in de praktijk doen (normatief gedrag) enorm van elkaar kunnen verschillen. En van al die ongeschreven culturele waarden en normen die uw brein beïnvloeden maken opportunisten gretig gebruik. Met onze overdreven drang tot categoriseren en angst voor het onbekende kunnen mensen elkaar gemakkelijk manipuleren. Discriminatie op basis van vooroordelen over ras, stam, geslacht, godsdienst en andere menselijke eigenschappen is dus een wijdverspreid maatschappelijk gebruik, waar zelfs naar objectiviteit strevende wetenschappers en rechters niet aan konden ontkomen. Want wie kent nu het hele (holistische) verhaal? Alleen de betweters en helderzienden. Maar wat hebt u aan hun verhaal?
Hoewel de opvoedkundige waarde van Rudhyars astrologische betoog gering is, is het toch wel een vermakelijk verhaal, dat u stimuleert om dan maar eens zélf na te denken. Hoe zit het hele verhaal dan wel in elkaar? Waarom lijkt de astrologie soms te werken, terwijl het bij nadere beschouwing nooit kan kloppen?
Maar vanwege al die impliciete aannames van de astrologische manier van denken is ook niet gemakkelijk om Rudhyars droom, betoog of visie na te trekken. Intuïtieve gedachtensprongen die u niet direct kunt volgen, kunt u ook niet zomaar weerleggen. Daarom geldt in de rechtspraak en wetenschap: Wie stelt die bewijst. En dat geldt ook voor ingewikkelde astrologische berekeningen op onze computers. Het kan wel eens waar zijn wat de sterren me nu suggereren, ook al zie ik het belang ervan nu nog niet in. Maar de valkuil van die in mist gehulde kwesties is dat u het er dan maar weer bij laat.
Genie komt tot u tijdens een droom. In hun dromen herhalen pianisten en turners hun vooraf ingestudeerde capriolen in de geest en worden in hun brein via synapsen nieuwe wegen voor hen aangelegd. En die nieuwe verbindingen tussen hersencellen zorgen ervoor dat u dat u die oefening daarna in de automatische piloot kunt uitvoeren. Eenmaal aangeleerd vormen die probeersels de slimme algoritmen van uw brein. Maar maken ze uw brein ook slimmer? Dat is maar weer de vraag. Het is leuk dat u een of ander een of ander kunstje leerde. Maar is uw deskundigheid ook relevant voor anderen?
Vroeg opstaan om met wilskracht nog meer te oefenen bleek voor pianisten en turners minder effectief te zijn dan goed uit te slapen. Want aan het eind van die nacht treden de dromen vaker op. En tijdens uw droom lost uw slimme onbewuste allerlei problemen voor u op die u niet oplost als u te moe bent om er nog over na te denken. Eindeloos piekeren in de nacht heeft dus weinig zin, maar door u nog onbegrepen zaken tijdelijk met rust laten des te meer.
Maar als u helemaal niet meer oefent of kritisch nadenkt over zaken die u niet begrijpt komt u ook niet verder. Door mentale luiheid wordt uitstel afstel en heeft iemand die u ongemerkt beïnvloed toch wel weer een punt gescoord in uw brein. Want als u reclameriedels of onbewezen kletspraat maar vaak genoeg aanhoort, zet dat zich als een onbewust vooroordeel vast in uw brein. En dan blijkt dat slimme onbewuste toch weer niet zo slim te zijn. U koopt dan producten die niet nodig hebt en gelooft in kleuterverhalen die volgens het logische denken niet kunnen bestaan.
Dane Rudhyar verwierf met mooie praatjes applaus bij zijn volgers, zoals ook onbewezen uitspraken en symbolische gebaren van politici het goed doen. Diep in uw hart wist u het al. Dit ruimdenkend genie op zijn terrein - religie, voetbal, politiek - vat iets kort en bondig samen, een geheim dat gewone mensen nog niet kunnen bevatten. En dan voelt het aan alsof de apostel Paulus u persoonlijk toespreekt over de beloofde ontknoping van een groot mysterie (1 Korinthiërs 13:12):
En spreek die diepzinnige woorden in een zaal vol aandachtige studenten van dat geloof maar eens tegen. Dan komt u als een onwillige dissonant over, een zwartkijker, die hun hogere waarheid niet wenst in te zien. En wordt u niet door die gemeenschap erkent. Dan moet u maar elders shoppen zoals de dolers uit Tolkiens Lord of the Ring.
Maar voor dorre fact checkers klinkt zo'n spiritueel verhaal toch weer als de zoveelste loze belofte van een Donald Trump, Vladimir Putin of Xi Jinping. Is dat geen wishful thinking? Waar is die speculatie op gebaseerd? Moeten we de uitkomst van dat mysterie maar geduldig afwachten zoals in het bekende lied van Michel van der Plas? Of zijn het al geopolitieke en sociale feiten waar we al lang mee hebben te maken? Want China en India zijn groter dan u of ik.
Veel astrologen zien de astrologie als een manier om tot zelfkennis te komen. En dat lijkt mij inderdaad de belangrijkste functie van kabbala, astrologie en andere vormen van metafysisch denken te zijn. Het stimuleert u om op andere manieren naar de wereld te kijken en meer oog te hebben voor de vele raadselen van ons bestaan. Maar u moet ook niet al te lang in antieke zienswijzen blijven geloven, als hun waarheid zich nog maar aan een paar stervelingen heeft geopenbaard. Als miljoenen gelovigen al twintig eeuwen op de Dag des Oordeels zitten te wachten, mogen de verwachtingen van hun apostelen best wel wat worden bijgesteld. Ook al ervaart u de eindtijd al in uw hier en nu. Maar aan de andere kant heeft het ook eeuwen geduurd voordat de slavernij werd afgeschaft en vrouwen kiesrecht kregen. Inmiddels zijn die vrijheden door subtielere vormen van onderdrukking vervangen. Wat dat betreft gebeurt er niet nieuws onder de zon. Maar wat al die kwesties met elkaar gemeen hebben is dat ze met al dan niet redelijke argumenten gepaard gingen die de moeite waard zijn om te bestuderen.
Het is lastig om u van dierbaar geloof te distantiëren, als uw voorgangers zich als wijzen aan het publiek presenteren, terwijl hun woordenspel in uw perceptie veel te snel ging en allerlei zaken werden genegeerd. Hoe controleert u dat verhaal? Bent u dan naïef en onwetend of zijn uw opvoeders en leraren dat? Is het meer een didactisch of communicatief probleem of spelen emoties of particuliere belangen een leidende rol? Feiten zijn feiten, maar hun definities en context kunnen voor iedereen enorm verschillen. En dat is vaak weer cultureel bepaald. Zo is voor Christenen de bijbel het Woord van God. En daar handelen ze met hart en ziel naar. Maar voor meer sceptisch ingestelde lieden zijn het maar heilig verklaarde woorden. Die denkt: Jaweh, Allah of Brahamn, het is allemaal een pot nat.
Als emoties of verholen belangen een rol bij meningsverschillen spelen, kunt u argumenteren totdat u er dood bij neer valt. Zo'n strijd valt rationeel nooit te beslechten. Dan is er een derde partij voor nodig, zoals een rechter of een mediator, om de verschillende belangen tegen elkaar af te wegen. Of een speciale operatie van een of andere tiran. Maar bij gebrek aan kennis van uw kant moet u zelf harder studeren. En als u daarin vastloopt, kunt u maar beter uw leraar op de door u ervaren inconsistenties in zijn betoog wijzen. U begrijpt zijn eenzijdige voorstelling van zaken niet meer.
Die de gevestigde normen en waarden bevragende attitude is onderdeel van iedere hogere Bildung, het proces dat u helpt om een meer volwassen mens te worden en voor uzelf te leren denken. Het helpt niet alleen u, maar ook uw leermeesters om scherper te zien en beter hun woorden te formuleren. Iedereen moet bereid zijn om te luisteren naar anderen die blijkbaar nog niet zo ver zijn als u. Want zonder bescheidenheid wordt u geen meester in uw vak. Zonder zo'n kritische dialoog met hoor en wederhoor maakt iedere leerling weer zijn eigen versie van een het oorspronkelijke verhaal, de vervorming die we zien als mensen elkaar klakkeloos verhalen doorvertellen. Bij het doorgeven van exacte maten en wiskundige formules zal dat minder snel gebeuren, maar bij het gebruik van ruim op te vatten woorden en symbolen ligt het gevaar van vervorming van de originele boodschap altijd op de loer. Om die reden zetten de ouden hun verhalen het liefst op rijm. Omdat fraaie en welluidende poëzie met metriek en rijm nu eenmaal gemakkelijker te onthouden is dan de door empirici gevonden paradoxale ongerijmdheden.
Maar we zien ook dat lokale machthebbers de geschiedenis herschrijven. Ze kiezen doorgaans die versie van het verhaal, die hen het beste uitkomt en doen daar vaak nog een schepje bovenop. Of ze relativeren een al te sterk verhaal om zelf als realistisch over te komen. Het is maar net waar de spirituele markt behoefte aan heeft. En daarom maken veel mensen een potje van het oorspronkelijke scheppingsverhaal dat de grote pottenbakker eens voor ogen had. En dat kunnen best wel sterke verhalen zijn als ze van gebrek aan openheid in mysterieschool of internet bubble profiteren. Achter gesloten deuren kijken buitenstanders niet meer mee, tenzij iemand opeens kwaad wordt, eruit stapt en gaat lekken. Maar die nestvervuilers mogen natuurlijk wel op sancties rekenen.
Als uw leraar u na een kritische vraag als een onoplettende domoor bestempelt, dan kunt u hem op de grote filosoof Socrates wijzen, die als enige wijze in Athene doorhad dat hij eigenlijk nog niet zoveel wist. En niet toevallig waren het de vrouwen uit zijn leven, van een profetes uit Delphi tot de meer profane Xantippe, die hem hier aldoor op hadden gewezen. Om die simpele reden kan een dialoog met de traditioneel minder bedeelden, zoals vrouwen, kinderen en slaven ook voor machthebbers nog wel eens van meerwaarde zijn. Want meestal moeten ze hun verheven inzichten nog wel wat bijstellen.
Argumenten
die een nobel mannelijk publiek op de agora goed bevallen,
kunnen in achterstandswijken of bij u thuis nog wel eens averechts
uitwerken. Ik denk dan aan de niet door Plato gepubliceerde,
echtelijke twisten van Socrates met zijn jonge vrouw Xantippe,
die zijn eeuwige waarheden weer vanuit een geheel ander gezichtspunt
bekeek. Ze beleefde het vanuit een in de Atheense
mannenwereld ongehoord feministisch perspectief. En zo nu en
dan gaf ze haar eega een verfrissende opkikker in zijn zoektocht naar
het wonderbaarlijke, zoals we kunnen zien we in de leerzame ets
hiernaast van Otto van Veen (1607) over hun huwelijksbootje. En
Socrates kwam dan weer met zijn voeten op de aarde terecht.
De minder bedeelden hebben blijkbaar een heel andere kijk op de wereld dan de bevoorrechte heren en filosofen en dat maakt de samenwerking met hen een stuk lastiger. Moet een heer van stand ze negeren, uitroeien of anderszins monddood maken? Dat laatste klinkt misschien wat grof en onbeschaafd, maar zo kwamen de grote wereldreligies en beschavingen uiteindelijk wel tot stand.
De door Aristoteles in keiharde deductieve logica onderwezen Alexander de Grote was bepaald geen lieverdje voor andere beschavingen. Een door hem belegerde stadstaat kon kiezen tussen verwoesting of overgave. Wie niet meewerkte aan zijn Hellenistisch Plan werd gedood of tot slaaf gemaakt. En wie zich overgaf werd in het gunstigste geval een belastingbetalende onderdaan van degene die hem met geweld het nieuwe normaal opdrongen had.
En ook de verheven keizer Constantijn de Grote, die het Christendom in Europa vestigde door het tot staatsgodsdienst te maken, stelde zijn doop met opzet uit, zodat hij nog een tijdje door kon gaan met het vermoorden van zijn opponenten. Onder het motto van de jonge kerkvader Augustinus die tot God bad: “Geef me kuisheid en matigheid. Maar nu nog even niet”. Deze staatslieden hadden blijkbaar grote moeite met het tragische “Uw wil geschiede” van Socrates en Jezus, die zich geweldloos schikten in hun lot.
Wat is hier aan de hand? Hoe konden zulke despoten ons ooit beschaving bijbrengen? G'ds wegen zijn wonderbaarlijk leerde ik school. Want over die ene zondaar die zich vlak voor zijn dood bekeerd, zullen de Hemelen juichen. Maar hun inkeer komt doorgaans te laat. En dat was wrang voor de vele slachtoffers van hun schrikbewind. Om dat goed te maken bedacht Plato een reïncarnatieleer en ook Constantijn beloofde bekeerlingen gratis bier in een hiernamaals. Maar wie geeft nog om de details van nu niet meer te achterhalen historische feiten? Door de vervorming van die verhalen in de tijd zijn de oorspronkelijke feiten en hun context niet meer te achterhalen. En bij de verkondiging van een heiligenverhaal heiligt het doel de middelen. Daarom zijn van alle boeken, de als heilig beschouwde boeken nog het minst betrouwbaar. Het publiek kent slechts de vlot leesbare eindversies ervan, maar niemand weet hoe het eens begon.
Christenen vertrouwen blindelings de boeken van de twaalf apostelen uit hun Nieuwe Testament, die naar eigen zeggen bij Jezus zelf aan tafel hadden gezeten. Blijkbaar gaat het dan om informatie uit de eerste hand. Maar dat vissers en handwerkslieden in die tijd analfabeet waren, wordt u tijdens de preek of catechisatieles nooit verteld. Vrijwel zeker zijn die boeken geschreven door spookschrijvers, wat in de oudheid gebruikelijk was. Anonieme verhalenvertellers leiden dan weliswaar blinden, maar zelfs geruchten voelen vertrouwder aan dan toegeven dat u niets weet. En zeker als het om zoiets belangrijks gaat als uw Christelijke identiteit, geloof en beschaving. Want emoties vertroebelen het denken zodra er aan de grondvesten van iemands wereldbeeld wordt geknaagd.
Moderne geschiedenis wordt zo een geschiedenis van geschiedschrijving, het cyclisch vervormen van ideeën en gebeurtenissen, om zaken te verhullen of te verbeteren, zonder dat we nog kunnen uitgaan van de inhoudelijke juistheid ervan. En bij dat goedbedoelde veredelingsproces ontstaan soms wonderbaarlijke verhalen over metafysische plofkippen en andere gedrochten waar iedere balans ontbreekt. Waarom zou u die ongelooflijke verhalen nog willen lezen? Omdat er een enorme behoefte aan is. Sterke verhalen blijven bestaan zolang er een goede markt voor is, zoals bij sterke drank en opiaten. En hoe groter de menselijke nood en onzekerheid, des te sterker wordt onze behoefte om met een gedeeld geloof verzet te kunnen bieden tegen een onredelijk ogende werkelijkheid. En toch moet het anders zijn, zeggen we dan.
Het gevoel van “ik kan het niet meer volgen” overkwam mij als scheikundestudent tijdens de lessen kernfysica eind jaren zeventig, maar ook wel in de kerk of tijdens een politiek debat. Dat gaf mij een soort Kick inside zoals de zangeres Kate Bush (1957) haar spirituele wake-up call op jonge leeftijd verwoordde. Ik koos als lid van haar Verloren generatie (1956-1970) uiteindelijk voor een meer praktische studie en werd sociaal geneeskundige.
In
die sociale wetenschappen is de vraag óf iets
werkt, bijvoorbeeld het tonen van een glimlach of een complimentje,
belangrijk dan de vraag hoe het precies werkt. En ook in onze
dagelijkse praktijk gaat het meer om de juiste toepassing van
praktische kennis, dan dat u precies weet wilt hebben van al
die onderliggende biochemische en fysische processen. De
oppervlakkige wereld van de zichtbare fenomenen is al ingewikkeld
genoeg. Laten de deskundigen maar over de details van hun
theoretische modellen twisten, voor leken is het nuchtere advies van
een wijze vrouw als Lieve Mona goed genoeg.
We staan er zelden bij stil, maar ieder gevonden feit wordt door meerdere definities bepaald en over die definities kunnen geleerden al eindeloos debatteren. En op het deeltjesniveau van de exacte natuurwetenschappen kan geen mens het hele plaatje overzien. Dan is een elementaire deeltje weer hier, dan weer daar en ondertussen verandert het ook nog eens van gedaante. Om al die moleculaire processen op ieder moment voor ieder individu in iedere cel na te pluizen is ook voor een legioen wetenschappers ondoenlijk. Daarom concentreren artsen zich liever op de hoofdzaken als ze de concentratie van een stof uw bloed nakijken. En dat reductionisme werkt in de empirische praktijk best goed. Artsen en psychologen kunnen er rake voorspellingen mee doen.
Die empirische methode die met de wet van de grote getallen werkt, staat in schril contrast tot de werkwijze van diegenen die de betekenis van ieder detail uit uw horoscoop of van uw handlijnen menen te kennen. Ze kunnen er slechts over speculeren en hopen dat u hun pseudowetenschappelijke kletsverhalen voor lief neemt. En dat gebeurt in de praktijk best wel vaak, zoals ook gedesillusioneerde kiezers voor de valse beloften van populistische politici ontvankelijk zijn:
Wie
de simulatie hiernaast (bron)
bestudeerd
van de banen van vijf deeltjes die
botsen met 800 andere willekeurige bewegende deeltjes ziet hoe
complex zo'n interactie in twee dimensies al is. Daarom vindt er in
de empirische wetenschap altijd een reductie plaats.
Natuurkundigen en sociologen onderzoeken liever de kenmerken van
groepen deeltjes, dan de exacte handel en wandel van individuele
deeltjes en personen. Ze meten dus liever de druk en de temperatuur
van een gas, dan dat ze gedetailleerd ingaan op de individuele
Brownse
bewegingen van de
triljoenen individuele moleculen die de druk en de temperatuur van
dat gas bepalen:
Maar kunt u met zo'n fundamenteel gebrek aan gedetailleerde kennis nog wel iets over een deel van de kosmos zeggen? Jazeker. In ieder geval wel over dat deel van de werkelijkheid dat u kunt overzien en waar u ervaring mee hebt opgedaan. U moet dan wel van aangeven waarover u iets kunt zeggen. Bijvoorbeeld dat u als weervoorspeller een uitspraak kan doen over het te verwachten gedrag van een wolkenfront in een bepaalde regio, maar geen uitspraken kunt doen over de individuele druppels, laat staan over de afzonderlijke moleculen binnen die regendruppels. En dat voorbehoud is inmiddels zo vanzelfsprekend, dat geen weerman of -vrouw dat nog expliciet hoeft te vermelden. Maar in andere, bij het grote publiek minder bekende branches van wetenschap, zijn volgens de reclamecode commissie nog steeds disclaimers nodig. Bijvoorbeeld dat lenen geld kost en dat dividenden niet gegarandeerd zijn. Maar voor individuele geloofsovertuigingen geldt deze verplichting niet. Daar geldt de vrijheid van meningsuiting.
De stochastische uitspraak van een meteoroloog komt er in de praktijk op neer dat in een gebied met een 80 % kans op regen niet iedereen diezelfde dag nat wordt. Maar ook in een gebied met slechts 10 % kans op regen per week, zal op termijn iedere boom toch wel wat regen ontvangen. Daar kunt u op rekenen. Maar waarom de ene boom veel langer dan een andere boom op regen moet wachten, dat kan geen meteoroloog u vertellen. Want empirische wetenschappers doen slechts aan kansberekening. Ze zeggen u slechts iets over de gemiddelde uitkomsten op een bepaald moment.
Vanwege
die fundamentele onzekerheid op het individuele niveau, modderen
wetenschappers maar wat aan via trial en error van simpel leren uit
de praktijk tot experimenteel onderzoek in laboratoria. En dat proces
verloopt met vallen en opstaan. In de biologische en culturele
evoluties ging het ook al op die manier. Maar ondanks die levendige
dynamiek ziet ieder levend wezen er vaak nog wel herkenbaar uit. Want
als dat object uit zeer veel moleculen bestaat, zullen die gemiddeld
gezien toch wel bij elkaar blijven staan. Pas na de dood overwint de
entropie het en drijven de moleculen van levende wezens
definitief uit elkaar. Om elders weer andere morfische patronen
te vormen, zoals de willekeurig door elkaar geschudde ijzervezels in
een magnetische
veld:
Hoe brengt de Kosmos orde en regelmaat in die ogenschijnlijke Chaos aan? Dat is de grote vraag van wetenschappers en filosofen. Biologen spreken van zeldzame adaptieve genetische mutaties, tegen een achtergrond van fysiologische homeostase. Sociologen hebben het over culturele revoluties en perioden van consolidatie, maar ook astrologen hebben daar hun ideeën over. Zo brengen astrologen uw gevoelsleven in verband met de snel wijzigende gedaanten en transits van de maan. Maar grote veranderingen in uw gevoelsleven beslaan doorgaans vele maanden. Uw eerste glimlach komt al na vier tot zes weken tot stand, ook al zijn uw ouders monsters. Dat is in de elfde (11/2) maand na de conceptie. Maar wat weet een zuigeling daarvan? En de daarvan afgeleide sociale glimlach negen (9) maanden na uw geboorte en achttien (18/9) maanden na uw conceptie werkt nog steeds in de sociale jungle van vandaag. Zeg maar vanuit uw conceptie gezien in uw elfde huis van vrienden of op de cusp van het zevende huis voor uw eerste sociale glimlach. Dat soort repeterende patronen hebben grote geesten als Pythagoras en Ptolemaeus aan het denken gezet. En de vele dwergen op de schouders van reuzen liften dan graag een eindje met hen mee.
Dat complimenten doorgaans werken, weten de meeste mensen wel. En ook astrologen hebben hier ervaring mee opgedaan. Maar er kunnen ook wetenschappelijke vragen over hechtingsgedrag gesteld worden. Dan moet u die vragen nader specificeren. Het gaat om onderzoeksvragen als: Wat bedoelen we in dit verband met “doorgaans wel”? Hoeveel complimentjes moet u daarvoor geven en voor hoe lang? Wanneer zeggen we eigenlijk dat “iets werkt” en hoe bepaalt u dat in een afzonderlijk geval? Hoe moet u het complimentje geven? Werkt een compliment voor Socrates ook bij Xantippe of heeft ieder mens weer zijn eigen voorkeuren? En zijn die verschillen groot of klein? Gaat het om de kwaliteit of de kwantiteit van complimenten? En hoe kunnen we die kwalitatieve en kwalitatieve aspecten eigenlijk meten? Want ook kwaliteit moet natuurlijk objectief meetbaar zijn.
Dat zijn de voor de hand liggende vragen, waar een Lieve Mona op basis van intuïtie en gezond verstand ook wel iets zinnigs over zeggen kan. De stelling dat een glimlach een positieve uitwerking heeft, zullen zowel astrologen als psychologen onderschrijven. Er zal hoogstens wat discussie ontstaan over de per geval te onderzoeken details. De regels, de belangrijkste uitzonderingen op de regels en wanneer die optreden, dat zal nader empirisch onderzoek dan wel uitwijzen, waarbij astrologen natuurlijk weer naar andere factoren zullen kijken dan sociale wetenschappers en psychologen. En als ze daarbij niet teveel uit elkaar groeien, dan kunnen ze elkaars kennis verrijken. Astrologen, artsen, psychologen en Lieve Mona hebben immers dezelfde empirische realiteit met elkaar gemeen. Ze kunnen elkaars beweringen in principe controleren. Een psycholoog die ook rekening houdt met de maanstanden, kan niet zomaar opzij geschoven worden door een astroloog, die beweert dat psychologen niets van astrologie afweten. En omgekeerd zal een klassiek geschoold medisch astroloog, toch ook wel iets van de moderne biologie en pathologie moeten afweten. Anders raaskalt hij maar wat in de ogen van medici en krijgt hij een proces wegens oplichting aan zijn broek.
We spreken dan van een empirische wetenschappelijke benadering, waar kennis gebaseerd is op met anderen gedeelde ervaring, waarneming en experiment. Die benadering staat in tegenstelling tot een formele wetenschap als de wiskunde of systeemtheorie, waar alles binnen dat systeem al uit axioma's beredeneerd kan worden. Maar dat betekent nog niet dat wiskunde en empirisme totaal verschillende takken van sport zijn. Zo kunt u natuurkundige wetten in wiskundige formules vastleggen, zoals in het beroemde e=mc^2 van Einstein. De kunst bestaat er uit die verschillende denkwijzen (deductie, inductie) slim met elkaar te combineren. En dat is een creatief proces met een aldoor open einde.
Bij een formele wetenschap als de wiskunde gaan de aanhangers uit van voor waar gehouden axioma's. Uit die postulaten worden weer andere stellingen afgeleid via deductie. Dat denken binnen een logisch systeem van grondregels en hun implicaties heeft een formele wetenschap gemeen met de dogmatiek van een geloof. Aan de principes van dat geloof (zeg: 1+1=2) wordt in principe niet getwijfeld. Maar de betekenis ervan voor de empirische praktijk zal vaak worden betwist. Omdat de praktijk veel weerbarstiger is dan iedere theorie doet vermoeden.
De
empirische werkelijkheid van een simpele boerensloot is al niet meer
in een paar axioma's wetmatig te vangen. In zo'n complex ecosysteem
gaat het er heel anders aan toe. Daar zien we dynamische processen
waar aldoor dieren en planten geboren, getogen, vergiftigd, vermalen
of opgegeten worden, zodat u er met de eenvoudige rekenmodellen niet
meer uitkomt. Daar werkt alleen een voortdurende correctie en
verfijning van uw rekenmodel via de empirische methode. En wilt u
toch aan dat oorspronkelijke beeld vasthouden, dan moet uw wel een
heel rare bril opzetten in het oude plaatje te kunnen geloven.
En dat doen wetenschappers soms ook, als ze via reductie van
de gevonden werkelijkheid er een op het eerste gezicht abstract en
wereldvreemd theoretisch model van maken. Het model werkt dan als een
soort zonnebril die er voor zorgt dat u ondanks een overvloed van
data toch nog wel wat kunt zien.
In de empirische wetenschappen zijn de theoretische wetten voorlopige postulaten: hypothesen over hoe de wereld in elkaar zit, die door nieuwe feiten zowel ondersteund als weerlegd kunnen worden. Als de empirische feiten iets anders aangeven dan door de theorie werd verwacht, dan gelden de oude empirische wetten niet meer. Dat maakt ze natuurlijk nog niet meteen waardeloos, maar het beperkt wel hun bereik. Als universeel geldige waarheid worden ze dan gedevalueerd tot beperkt geldende benaderingen van de werkelijkheid. Zo zal een gemiddelde bedompte boerensloot uit de tijd van M.A. Koekkoek (1873-1944), in de moderne wereld van de biotechnologie met bemaling, pesticiden en verse stikstof uit voormalig regenwoud, er veel opgeruimder uitzien dan in M.A. Koekkoeks tijd. En dat geldt ook voor Koekkoeks levendige boerenakkers. Maar moeten we die Koekkoeks dan afdoen als waardeloze schilderijen? Nee, natuurlijk niet. Maar die geïdealiseerde plaatjes zijn nu wel verouderd.
En dat is volgens mij ook het probleem van de klassieke astrologie. Hoe gaat u daarmee om? Is het oude plaatje beter of essentiëler dan het nieuwe plaatje? Zo veel wezenlijker dat u niet meer naar de actueel gevonden feiten hoeft te kijken? En welk probleem lost u daarmee op?
Volgens veel astrologen was de astrologie ooit eens een empirische wetenschap, waarin hypothetische verbanden onderzocht werden tussen de sterren in de hemel en gebeurtenissen op aarde. En het hielp daarbij dat de sterren en planeten met mythologische goden geassocieerd werden. Zo kreeg iedere wandelende ster (planeet) de naam van een Griekse of Romeinse god. En daardoor ontstond het beeld van een hemels pantheon dat de zaken op aarde bestierde. Zo boven, zo beneden werd een alom geaccepteerd astrologisch principe. Maar de gekozen regenten aan de top hielden te weinig rekening met de belangen van de boeren, burgers en dieren aan de onderkant.
De meest in het oog springende verbanden werden door astrologen als astrologische aforismen vastgelegd. Dat waren eens verifieerbare hypothesen, waarmee filosofen en astrologen uit de oudheid serieus rekening hielden. Omdat ze ervoor gewaarschuwd waren of er zelf ervaring mee hadden opgedaan. Maar ook omdat iedereen rekening moest houden met bovennatuurlijke machten. Want op het ontkennen daarvan stonden zware straffen als dood, marteling en verbanning. En of de oorsprong van dat geloof nu aards of hemels was, wetten waar de doodstraf op staat moeten worden gerespecteerd.
Maar er is veel tijd verstreken. In de moderne seculiere wereld gelden astrologische aforismen al lang niet meer als empirische wetten, laat staan als kosmische wetten. Daarmee doet u moderne astrologen beslist teveel eer aan. Voor veel leken gaat het vooral om een komisch weten, anderen vinden de astrologie ronduit belachelijk. Want u kunt tegenwoordig niets meer met astrologie voorspellen, behalve dan dat mensen die er nog wel in geloven zich ook eerder volgens sommige astrologische ideeën zullen gedragen. Maar een relatie tussen de identificatie met een bepaalde leer, zeg maar dat een vrouw een hoofddoekje moet dragen, en bijbehorend gedrag zien we ook terug bij andere geloven. Dat komt neer op het leven naar een bepaalde moraal, waarvan er vele aangeleerde varianten bestaan.
Maar die beperkte voorspellende waarde maakt die verouderde opvattingen nog niet waardeloos, integendeel. In bundels aangeboden hebben astrologische aforismen nog steeds wel een economische waarde. En dat komt omdat ze u een schijnbaar coherent wereldbeeld presenteren. Zoals zo veel uit feit en fictie samengestelde zelfhulp- en groeiboeken dat doen. Het idee dat er een zinvolle orde zit in de chaos, daar hebben mensen grote behoefte aan. En om die reden hebben ook op mythen gebaseerde tradities als Kerst of Sinterklaas zowel een emotionele als een economische impact.
Astrologische boeken, lezingen en cursussen hebben een prijs omdat ze u iets beloven. Ze beloven u iets van een oud mythisch weten, dat een extra dimensie aan uw leven geven kan. En dat werkt een tijdje voor degenen die erin willen geloven. Net zoals u met een goed parfum en een net jasje aan toch wat optimistischer door het leven stapt. Na een tijdje dooft dat kunstmatige effect weer uit, maar dat maakt zo'n gewoonte niet minder verslavend.
Bij astrologische producten gaat het economisch gezien om van het antieke weten afgeleide derivaten die in een modern jasje op de markt zijn gezet. En daar kan iemand waarde aan hechten, net zoals de financiële markten waarde aan obligaties toekennen. De marktwaarde van een staatsobligatie is de prijs die de hoogste bieder betaalt voor de belofte van de staat om aan zijn financiële verplichtingen te voldoen. En datzelfde principe geldt voor astrologische boeken en diensten. Want ook astrologen beloven u iets van waarde, waarmee u vroeg of laat iets zinnigs hoopt te kunnen doen.
Het spreekt vanzelf dat als die astrologische aforismen nog steeds economisch renderen, hun toepassingen ook in de hedendaagse empirische praktijk terug te vinden moeten zijn. En dat is zeker het geval. Het door George Akerlof en Robert Shiller beschreven phishing for fools marktevenwicht zorgt er wel voor welke astrologische verhalen goed verkopen. En daarbij helpt niet alleen het charisma van de astroloog; het gaat vooral om de blijde boodschap.
De paradox komt er op neer dat in een situatie van overvloed van goederen en informatie, mensen toch regelmatig de verkeerde keuzen blijven maken, waardoor hun mogelijkheden voor welvaart en welzijn onvoldoende worden benut. Want anderen sturen uw gedrag door u op uw zwakheden aan te spreken. Naast de bekende menselijke hoofdzonden als domheid, ijdelheid, hebzucht, lust en luiheid, spelen reclame en marketing hierbij een doorslaggevende rol. En zo komt het dat niet de dwerg op de schouders van reuzen profiteert van het voorwerk van die reuzen, maar dat een kortzichtige aap op uw schouder de zaken voor u bepaalt. En die dagelijkse zondeval gebeurt op schijnbaar onschuldige manieren. Ze zijn een structureel fenomeen op de vrije markt volgens Akerlof en Shiller.
Stel, u zit in de trein op weg naar uw werk en u krijgt de gratis Metro in de hand geschoven. Het is slechts een vrij dunne krant met summiere berichten. U mist de overzichtsartikelen die de kwaliteitskranten u bieden, maar dat geeft niet. Want deze krant heeft wel oog voor uw behoeften. Een deel ervan gaat over oppervlakkige wereldse zaken die maar weinigen zullen interesseren, maar op de een na de laatste pagina staat de horoscooprubriek van Mieke van Kooten. En daar staat iets dat echt voor u persoonlijk op maat geschreven is. Of in ieder geval voor de sterrenbeelden van u en bekende anderen. En u kreeg het gratis en voor niets. Daar kunt u vast wel iets van opsteken. U leest ze daarom allemaal maar door.
Maagd 23/8-22/9 kreeg op maandag 3 februari 2020 deze wijze levensles:
Maagds tegenpool Vissen 20/2-20/3 kreeg een opbeurend verhaal:
U komt daarna in de goede stemming en bestudeert vol goede voornemens de laatste pagina met een hemelsblauwe advertentie van Albert Heijn.
U kunt al die uitspraken bestuderen en het blijken allemaal vriendelijke, positief denkende boodschappen te zijn. Ze strelen en versterken uw ego of sterrenbeeld op een prettige, bijna empathische manier. Ik spreek van bijna empathisch, omdat de schrijfster van die teksten u natuurlijk niet persoonlijk kent. Ze kent zelfs uw horoscoop niet. Maar het voelt aan als een verborgen connectie. En soms treft ze een gevoelige snaar in u. En dat lijkt me omdat ze aldoor de stijl hanteert die ook goede psychologen gebruiken. Is daar kennis van astrologie voor nodig? Nee, niet echt. Maar de astrologische marketing dat deze blijde boodschap exclusief voor u geschreven is, maakt haar wel aanlokkelijk. En dat geldt ook voor de daaropvolgende advertentie van Albert Heijn. Want toeval bestaat nu eenmaal niet in de wereld van list en bedrog.
In het als een retorische vraag gebrachte artikel Is astrologie een nieuwe vorm van zelfontwikkeling? (17 april 2019) lezen we waarom Metro's horoscooprubriek zo populair is. Het blijkbaar afdoende antwoord volgt meteen. Metro lezers willen meer over zichzelf leren. Maar of het op die dag ook zo in uw sterren geschreven stond, is ook voor astrologen maar weer een vraag. Hoe kunnen we dat ooit weten? Behalve dan dat we er vandaag voorlopig maar in geloven? En morgen is er weer een nieuwe dag, met wie weet, betere voorspellingen. En anders overmorgen of de dag daarop. En zo verder. Want je weet maar nooit.
Mieke van Kooten stelt dat toeval niet bestaat en dat veel zaken in de sterren staan geschreven. We mogen aannemen dat die uitspraak voor haar betekent dat haar kennis van de astrologische stand van zaken relevant is voor de uitspraken die ze in haar horoscooprubriek doet. En ook al beperkte Mieke van Kooten zich slechts tot de twaalf zonnetekens en misschien enkele langzame planeten, als haar beschrijvingen voor Metro lezers vaak genoeg kloppen, stellen astrologen en hun cliënten terecht vast dat astrologie voor hen werkt.
Maar is dat ook zo? Wat betekent werken? Zou de waardering voor haar rubriek dramatisch dalen als we de voorspellingen voor de verschillende dierenriemtekens willekeurig zouden verwisselen? En wie zou zich daarover beklagen? De met astrologie bekenden of iedereen? En zouden astrologen dat simpele experiment wel willen uitvoeren? Waarschijnlijk niet. Astrologen zijn het over weinig eens, maar de dagelijkse horoscopen in kranten staan bij hen in kwaad daglicht, omdat ze slechts rekening houden met enkele astrologische factoren, als ze dat al doen. Astrologen zouden de hun onwelgevallige resultaten van dat onderzoek meteen aanvechten. Of anders maakt een ethische commissie wel bezwaar tegen de potentieel kwalijke gevolgen van ongewenste experimenten met onschuldige Metro lezers. Misschien vallen ze wel van hun geloof in de astrologie en of doen ze ineens voor hun zonneteken riskante dingen.
Vanwege het ontbreken van enige motivatie van astrologen om mee te doen aan simpele astrologische experimenten zullen we het nooit weten. Zolang hun astrologische imperium werkt, loopt het actuele rendement niet achter op het historisch rendement, zoals met de staatsobligaties van een failed state of de aandelen in een piramidespel eens zal gebeuren. In het ergste geval moet een curator een door aasgieren leeggeplukt karkas verdelen. Maar geldt dat ook voor de astrologie? Nee. En wel vanwege de ongrijpbare juridische status en stevige marktpositie van de astrologie. Hoe zit die markt in elkaar?
De firma Astrologie en zonen bestaat niet en kan dus ook niet failliet gaan. Het gaat namelijk om een veelvoud van astrologen, vennootschappen, theorieën, methoden en implicaties, zodat op ieder potje wel een dekseltje past. En als een toonaangevend astroloog een misser maakt, dan zijn er altijd wel weer andere astrologen die hem kunnen corrigeren. Die springen in dat gat op de markt. En vaak ziet die astroloog zijn fout dan ook snel in en maakt er weer verbeterde versie van. En dan klopt het astrologische plaatje weer als vanouds. U kunt een astroloog dus niet zomaar ergens op vast pinnen, want het astrologisch weten is diep, divers en wendbaar. Het individuele leven is immers ook een diep mysterie, zoals ook de grillige gedragingen van de Griekse goden dat waren. En daarom zijn er vele astrologische scholen en stromingen, maar nog geen enkel gedetailleerd en verifieerbaar basisboek waar iedere astroloog achter staat. Over de technische details van de horoscoop in het licht van de astronomische efemeriden bestaat er wel overeenstemming, maar over de zichtbare en meetbare implicaties van al die sterrenstanden nog niet. En daarom laat De astrologie zich ook niet beproeven. Ze verkiest onzichtbaar te blijven als een nog niet geopenbaarde nieuwe wereld.
Markttechnisch gezien doen astrologen dus goed aan marktdifferentiatie en weten ze net als pensioenfondsen en maffiabazen hun risico's over meerdere partijen te verspreiden. Als hemelse belofte voor de toekomst gaat de astrologie dus nooit failliet. Ze verliest hoogstens wat aan marktwaarde in minder goede tijden. Maar na een dip er is altijd wel een astroloog te vinden die het product wat aanpast, of met bevindingen aan komt draven waar alle astrologen zich ineens massaal achter kunnen scharen. En dan schiet de prijs van die vorm van astrologie weer omhoog. En daarna zal de waarde wel weer dalen. Want zo zitten de wetten van vraag en aanbod nu eenmaal in elkaar.
De prijs van een uniek astrologisch consult of een duur parfum wordt bepaalt door wat de cliënt er in die niche markt voor over heeft. De marktwaarde van de astrologie wordt dus niet bepaald door degenen die niét in dat product geloven. Die lieden kunnen gewoon worden genegeerd. Betweterige sceptici zijn geen doelgroep voor een astrologische marktcampagne. Ze zijn ook niet welkom op astrologische fora en markten, waar ze snel ontmaskerd worden als trollen. Maar de vele twijfelaars, die na hun eerste of zoveelste astrologische duiding zeggen: “Het zou best wel eens waar kunnen zijn. Ik zie daar wel wat in” zullen wel een goede doelgroep zijn.
Hoe slaat u hen aan de haak? Maak hen duidelijk dat uw expertise datgene is wat ze nodig hebben. U zit in de put, maar u komt er toch wel weer uit. Na tegenslag volgt voorspoed en omgekeerd. En wij astrologen hebben daar ook veel verstand van. Lees het maar na in onze boeken. Bestudeer onze astronomische efemeriden. Het circulaire karakter van het leven op aarde is daarin helemaal terug te vinden. Het klopt helemaal!
Maar
ook al verwierven de heilige boeken van grote zieners uit de Oudheid
ooit een Triple A rating, dan hoeft dat nog niet te
gelden voor de tovenaarsleerlingen op de huidige markt.
Want tegenwoordig gaat om een van
horen zeggen wijsheid met een nog onbepaalde kans op slagen. Hoop op
zegen is er natuurlijk altijd wel met de eeuwige waarheid in pacht,
maar de juistheid daarvan ook in de praktijk te bewijzen is heel
andere koek. En zeker omdat de spelregels van inmiddels radicaal
veranderd zijn. Zo telt reputatie niet meer als doorslaggevend in de
huidige wetenschapsfilosofie. Wie stelt die bewijst, geldt
tegenwoordig als maatstaf in recht en wetenschap. En dat
bewijs mag zelfs van vrouwen, kinderen of slaven afkomstig zijn. De
kille Saturnale feiten tellen dus zwaarder dan de reputatie van de
verteller.
Maar wat hebben de ouden ons aan jurisprudentie achtergelaten? We zien in astrologieboeken uitvoerig gespeculeer over hoe het zou moeten zijn, maar geen enkel goed gedocumenteerd empirisch bewijs. En we missen vooral een boven iedere discussie verheven astrologische grondwet, een op schrift gesteld basisboek dat de grondslag van de astrologische wereld zou moeten zijn. Astrologen maken weliswaar handig gebruik van allerlei mythen en sagen, waar soms een kern van waarheid in zit, maar een astrologisch canon van heilige boeken ik nog niet tegengekomen. Wat dat betreft blijft de astrologie toch vooral een ketters geloof dat tegen het conventionele denken rebelleert. En in die niche markt zien we relatief veel bohemiens:
En grappig genoeg - of het nu komisch of kosmisch bedoeld is - zagen we onder astrologen significant vaker een Zon in Waterman. U leest er meer over in The astrological profile of 1867 ADB astrologers:
Een mannetjesmaker die door astrologen ingehuurd was zou van dergelijke statistieken smullen. Die ruimdenkende groep is blijkbaar onder astrologen in de meerderheid. En als er uiteindelijk maar een paar kandidaten overblijven, zeg een ram, een boogschutter en een waterman, omdat negen kandidaten vanwege de hoge kiesdrempel uitgeschakeld werden, winnen de watermannen de verkiezingen. Ook al koos een ruime meerderheid van de bevolking voor een andere partij. Want zo werkt een effectieve verdeel en heers politiek.
Maar als bij nader onderzoek de astrologische voorstellingen van zaken niet meer kloppen, zoals bij het bedrieglijke plaatje van Koekkoeks boerensloot, dan moeten die aforismen toch wel in waarde worden gedevalueerd. En dat geldt al helemaal voor bundels aforismen, zoals u die aantreft in de populaire astrologie boeken. Ze bevatten dan zelden nog een kern van waarheid. Geen wonder dat veel astrologen daar hun hand niet meer voor in het vuur willen steken. Want als het ene na het andere aforisme al niet klopt, dan is het hele pakket ook niet veel meer waard dan oud papier. En dan heeft de astrologie als wetenschap toch wel een groot probleem. Hoe gaan astrologen met die blijkbaar verkeerde stand van zaken of hun sterren om? Daar komen we later nog op terug.
Maar eerst presenteer ik u een leerzaam voorbeeld over het samenspel van de elementen vuur, aarde, water en lucht uit de recente economische praktijk: De kredietcrisis van 2008. We kunnen dit zien als een metafoor van de astrologische praktijk, met al zijn paradoxen. Eerst werkte iets goed, maar later toch niet meer. Rara, hoe kan dat? Hoe ging dat in zijn werk? En wat kunnen we daarvan leren? Ik bespreek met dat doel voor ogen een passage uit het leerzame boek van de Nobelprijs winnaars Georg Akerlof en Robert Shiller: De economie van list en bedrog: Hoe de vrije markt ons voor de gek houdt.
Aanvankelijk werden hypotheken door lokale bankiers verstrekt, die weet hadden van de lokale omstandigheden. Ze kenden het huis, de koper, de verkoper, de markt en de lokale economische situatie. En met al die deskundigheid in huis kreeg het hoofdkantoor van die hypotheekverstrekker een Triple A rating. Want evenals de boeren en bankiers van de voormalige Boerenleenbank (Rabobank) wisten ze precies wat ze met hun geld deden. Ze werkten met hun eigen geld en hielden streng toezicht op alles wat met hun uitgeleende geld gebeurde. En als iets met hun investeringen mis dreigde te gaan, grepen ze tijdig in door orde op zaken te stellen en zo hun verliezen tijdig te beperken.
De problemen begonnen toen gebundelde hypotheken van Triple A geldverstrekkers ook als Triple A financiële producten op de vrije markt werden gezet. Hierdoor werd het mogelijk om hypotheken met iedereen op de wereld te verhandelen. Maar degenen die deze hypotheekderivaten opkochten, hadden slechts van horen zeggen kennis en vertrouwden het Triple A etiket, zonder concreet weet te hebben waar ze nu eigenlijk in investeerden. In tegenstelling tot de lokale bankiers hadden de bezitters van hypotheekderivaten geen enkele binding met de lokale realiteit. Ze gingen slechts af op de stijgende koersen van die financiële producten. De fondsen bleven in waarde stijgen zolang de huizenprijzen stegen. En die stegen omdat in onzekere tijden iedereen het liefst in vastgoed en veilige Triple A producten wilde investeren. Door de toegenomen vraag naar beleggingen in vastgoed kwam er veel kapitaal vrij voor nieuwbouwprojecten. De zaken van hypotheekverstrekkers verliepen zo goed, dat er met het vrijgekomen kapitaal ook kantoren gebouwd konden worden in gebieden met leegstand. Een lokale bankier zou daar nooit in investeren, maar op de phishing for fools markt werden ze aangeboden als solide hypotheken in uitstekend belegd (Triple A) Amerikaans vastgoed.
De
windhandel in hypotheekderivaten verliep goed omdat de huizenprijzen
stegen. En de prijzen stegen omdat er met de verkoop van huizen -
zelfs met handel van onafgebouwde huizen - op korte termijn winst
werd geboekt. We
zien hier een cirkelredenering ontstaan, die door fact
checking zou kunnen worden doorbroken. Maar daar hadden de
hoofdrolspelers in dit economische drama geen enkele behoefte aan.
Hypotheek verstrekkers,
project ontwikkelaars, makelaars, huizenverkopers en speculanten, ze
hadden alleen belang bij hogere huizenprijzen. Ze riepen dus
Halleluja bij ieder gebeurtenis die dat belang ondersteunde, maar
sloten hun ogen voor meer verontrustende details, zoals de vele lege
kantoorpanden die nooit renderend konden zijn. Banken en
investeerders leenden dus steeds meer hypotheekgelden uit, zonder dat
daar een toename van renderend vastgoed tegenover stond. Toen die
financiële windhandel uiteindelijk aan het licht kwam, kelderden
de huizenprijzen en stortten de financiële markten massaal in.
De direct gedupeerden van de kredietcrisis waren het slachtoffer van reputatie-exploitatie geworden. Ze geloofden in de verhalen van kortzichtige dwergen op de schouders van voormalige financiële reuzen, die inmiddels ook geen idee meer van de lokale omstandigheden hadden. De meest luidruchtigste betweterige dwergen boekten met geleend geld enorme woekerwinsten, maar de vele slachtoffers die op het verkeerde moment in of uit de sinuscurve stapten verloren huis en haard.
De winnaars van dat piramidespel wilden de financiële kosten van hun van horen zeggen piramidespel niet vergoeden. Ze hadden genoeg geld gespaard voor dure advocaten die er weer een mooi verhaal van maakten over het recht op bezit, een eigen mening en zo. Dat de financiële adviseurs met opzet vals hadden gespeeld kon niet worden aangetoond. Want ze waren ook maar slachtoffers van de door hem beaamde cultuur.
Maar op advies van hun belastingadviseurs en advocaten spendeerden ze voor de zekerheid wel veel geld aan goede doelen, om zowel hun reputatie op te vijzelen als ook om minder belasting te hoeven betalen. Want zo werkt de corrupte moraal in een kapitalistisch verdeel en heers systeem. Ook al berooft u bewust of onbedoeld uw tegenstanders van huis en haard, schenk wel gul aan uw vrienden. En investeer uw kapitaal vooral in particulieren en overheden die u gemakkelijk met uw goed bedoelde verhalen om kunt kopen.
U begrijpt dat de grootse verliezers van dit drama de gewone burgers waren. De inkomstenbelastingbetalers incasseerden niet alleen een waardevermindering van hun huis en pensioengelden, maar moesten ook nog eens bijdragen aan de geldinjecties waarmee de overheid het dreigende faillissement van belangrijke financiële instellingen wilde voorkomen. Zonder die staatssteun zou het hele financiële systeem in duigen vallen. En daar had niemand - behalve de sloebers die niets te verliezen hadden - enige baat bij. Maar kapitaalkrachtige bedrijven en miljardairs werden ontzien om te voorkomen dat ze massaal het land uit zouden vluchten.
Wat is de les uit dit verhaal? Wall Street is geen Hollywood. Bomen groeien niet tot in de hemel, tenzij u in sprookjes gelooft. En dat geldt ook voor astrologische verhalen. Ik gun iedere Assepoester een lang en gelukkig leven met de beste prins op op aarde. Maar of die uitkomst voor iedereen realistisch is, lijkt me onwaarschijnlijk. U moet toch weer teruggaan naar de bron. En dat is het lastige verhaal van ken uzelf en heb uw naasten lief. Maar dat universele verhaal heeft geen Triple A rating. Zie ook: The shape of stories, waarin de auteur Kurt Vonnegut zijn lezers op een humoristische wijze uitlegt welke verhalen (romans) goed verkopen en welke niet.
En wat heeft dit alles met astrologie te maken? Dat het geen kwaad kan om astrologische verhalen ook eens inhoudelijk te toetsen. Want dat een windhandel in eeuwige waarheden goed verkoopt, betekent nog niet dat dat stempel eeuwig geldig is. Zoiets zagen we al met Koekkoeks boerensloot en dat geldt ook voor antiek denken en oude politiek. U moet daarom wel zo nu en dan uw ogen voor de werkelijk gevonden feiten willen openen. Want anders leeft u slechts in een door u goed genoeg bevonden illusie, waar uw buren en kinderen niet zoveel aan hebben. Het was slechts úw verhaal.
We kunnen de astrologische reuzen uit het verleden niet meer over hun bevindingen bevragen. We kunnen slechts verifieerbare uitspraken doen over ons lokale astrologische hier en nu. Alleen door actueel onderzoek kan blijken of de uitgangspunten van de reuzen uit het verleden nog wel enige toekomst hebben. Maar als dat niet het geval is, dan moeten hun postulaten door andere regels vervangen worden. En dat is wat normale wetenschappers ook doen als ze de werkelijkheid gezamenlijk onderzoeken. Het met anderen gedeelde weten brengt ons dichter bij onze met anderen gedeelde werkelijkheid.
Maar werkt het in astrologisch praktijk ook zo? Nee, want zodra het gaat over de meetbaarheid van die veronderstelde astrologische effecten, doen vrijwel alle astrologen ongelooflijk moeilijk. Ze schieten in het verzet en gedragen zich als aangeschoten wild. Zoals de Amerikaanse president Donald Trump in de weerstand schoot, toen hem gevraagd werd zijn belastingaangifte te openbaren. Trump had gepocht dat hij een succesvolle multimiljardair was, maar volgens onderzoeksjournalisten zou hij maar 200 miljoen dollar bezitten. Ineens was het landsbelang in gevaar. Wat is er dan aan de hand?
Blijkbaar stuiten we dan op in het oog springende nieuwsfeiten, die niet ingewijden nog niet kunnen begrijpen en dus ook niet hadden moeten inzien. Zoiets gebeurde recentelijk nog toen de geheime notities via minister Ollongren naar buiten kwamen: Pieter Omtzigt, functie elders? Wat betekent dat in de praktijk? Moet Pieter Omtzigt dan net als de lastpak Jezus maar ten hemel opstijgen, zodat niemand op aarde nog last van zijn kritische visie heeft? Eenmaal in de hemel aangekomen wordt hij dan net als G'd gediskwalificeerd als een nu niet meer relevante stuurman aan wal.
Dat was ook de listige truc van Putin om met de dan maar naar het Westen gevluchte oppositie om te gaan als kwaadmakerij, vergiftigingen, kogels of schijnbaar van de tempel willen springen zelfmoordaanslagen niet werkten. Wat dat betreft was de Joodse oprichter van de vredelievende Kerk van Satan, Howard Stanton Levy (Chicago (Illinois), 11 april 1930 - San Francisco (Californië), 29 oktober 1997) nog een lieverdje:
Met dergelijke niet voor de buitenwereld bestemde nieuwsfeiten dreigt het misverstand van valse geruchten (fake news) over nog meer lijken in de kast, waar de op uw ondergang beluste vijanden ongetwijfeld gretig misbuik van zullen maken. Zoiets moet u beslist verhoeden. En daarom had de evenals u in belangrijke zaken bijgelovige Barack Obama aldoor amuletten op zak. Een bijgeloof dat hij natuurlijk niet aan iedereen adverteerde.
Maar het is wel een gevonden feit dat zowel kinderen als volwassenen beter slapen en functioneren in aanwezigheid van hun geliefde teddybeer, ouders en huwelijkspartner. Maar probeer in zo'n voor u heikele situatie maar eens eerlijk en transparant te zijn over uw hoop, geloof en liefde. Anderen maken er snel gehakt van. Hoezo zou u minder goed slapen met uw amulet of teddybeer? Is het landsbelang daarmee gediend?
De meer op dagelijkse praktijk ingestelde multimiljonair Donald Trump benut dan liever een team van gehaaide advocaten die via omkoping, intimidatie en manipulatie weer een andere draai aan zijn ogenschijnlijk rationale verhaal mogen geven. En ook al overtuigde dat ad hoc verzonnen verhaal zijn aanklagers niet, zijn irrationeel denkende volgers bleven hem uiteindelijk wel trouw. Omdat het nu eenmaal moeilijk is om van een magisch geloof afscheid te nemen. En al helemaal niet als u zich als vermeend slachtoffer van andere burgers met dat mythische of mieterse Make America Great Again (MAGA) oude verhaal identificeert.
Maar ook astrologen kunnen door onvoorziene omstandigheden wel eens in de problemen raken. Als expert op uw vakgebied is het al lastig om de niet altijd even helder geformuleerde regels van de ouden in uw astrologische praktijk correct toe te passen. Evenals politici stuiten astrologen steeds weer op nieuwe situaties, die toch weer een uitzondering op hun regels blijken te zijn. En dan blijken de gebruikelijke procedures ineens niet meer te werken.
Hoe gaan astrologen en politici met die wisselvalligheden van het lot om? Tijdelijk in de oppositie onderduiken in de hoop dat het kwade gesternte daarna wel snel over zal gaan? Omdat die onterechte stellingen van uw opponenten illusionaire dromen zullen blijken te zijn? Of moeten ze onze uitgangspunten toch weer wat moeten herzien? En hoe, wanneer en voor hoelang en aan wie moeten we die nieuwe politiek presenteren? Is het slechts een tijdelijke aanpassingstoornis of een meer fundamenteel probleem?
Als het echt niet anders kan passen astrologen hun wetteksten (aforismen) wel weer wat aan. Met wat extra vaagheid of een extra disclaimer is het astrologische evenwicht voorlopig weer hersteld. En daarna is het voor een ogenschijnlijke goedbedoelende bekeerling in de huidige klimaatcrisis als Shell weer business a usual. En dat geldt ook onze voor de KLM en het UWV en zelfs voor ons democratische parlement.
In die finesses van het juridische schaakspel van onze moraal en de gevonden feiten zijn de Shell juristen op de Amsterdamse Zuid-As al vele jaren gespecialiseerd. En opvallend veel Shell medewerkers werden later goedbedoelende politici. Stapten ze eruit omdat ze het niet eens waren met de al jarenlang bekende kwalijke Shell praktijken? Ik denk het niet. Hoe kun je vals spelen er er toch altijd weer mee weg komen. Dat evolutionaire proces van mimicri was al lang voor Darwin bekend.
En anders kan een extra hypothetische planeet of pas ontdekte planetoïde nog wel voor uw definiete astrologische oplossing zorgen. Ineens ziet iedereen die uw boek leest het hele plaatje met nieuw gevonden feiten in een veel breder perspectief. En bewijs maar eens het tegendeel, zolang onze verkoopcijfers met dit revolutionaire extra autologische weetje blijven stijgen. Als zoveel mensen nog steeds in onze astrologische producten geloven, dan moet daar wel een kern van waarheid in zitten. En mocht u daar als rechtgeaard astroloog soms wel eens aan twijfelen, uw trouwe klanten laat u toch niet liever in de steek.
Zo'n door de empirische realiteit afgedwongen beleidswijziging vraagt natuurlijk wel om een redelijk ogend onderzoek. Hoe gaat u met de actueel gevonden feiten om? Hoe doet u dat op een correcte manier?
Als uw eigen aannames niet meer kloppen met de empirisch gevonden feiten, moet u natuurlijk voor nog meer diepgang en kwaliteit op maat gaan. Empiristen kiezen dan voor een nog grootschaliger onderzoek met nog meer differentiatie. Maar slimme politici en zakenlieden weten dat het niet zozeer om de gevonden waarheid gaat, maar om wat de markten op dat moment van hen vragen. En zo beloven ze de ene partij het ene en een andere doelgroep weer wat anders. En als een voor hen belangrijke marktpartij wat anders wil, passen ze het geleverde product desgewenst wat aan. Maar de gevonden feiten die de aanleiding voor hun beleidswijziging waren laten ze liever buiten beschouwing. Ze framen de oorspronkelijke vraagstelling over een structureel probleem als armoede, liever naar een legalistisch probleem als het recht op bezit, zodra dat hen dat beter uitkomt. En zo laten ze de minder bedeelden toch weer in hun hempje staan.
De door door list en bedrog verstoorde markt vertelt ons hoe krom de gemiddelde burger in een bepaalde streek in het leven zal staan. Een door Putins staatspropaganda geïnformeerde Rus, zal het weer anders zien dan een Amerikaanse CNN of Fox News beschouwer. Want ze werden op verschillende wijzen geïndoctrineerd. En daarom zullen hun standpunten verschillen. Niet alleen over de gevonden feiten, maar ook over de betekenis ervan worden mensen heel anders geïnformeerd. Maar moeten we ons daarmee tevreden stellen? Bestaat er dan geen hogere waarheid?
En daarom kan het wel eens slim zijn om de zienswijzen van zoveel mogelijk burgers op een hoger niveau te bestuderen. Wat hebben ze met elkaar gemeen? Waar doen ze het eigenlijk voor? En op grond van welke (des)informatie baseren ze hun beslissingen? Als u dát bestudeert, leert u steeds meer over het wisselende gedrag van groepen mensen. Dat is wat psychologen, economen en sociologen uiteindelijk willen begrijpen. En ook natuurkundigen en biologen bestuderen de wereld op die empirische manier. Dan is een stier een stier en een ram een ram. Dat is slechts een kwestie van definitie.
Maar gelovigen in private waarheden kunnen niet op die manier te werk gaan. Ze lopen dan altijd weer tegen de wet van de grote getallen aan, die ze juist wilden ontwijken. Ze kiezen er daarom vaker voor om zich terug te trekken onder gelijkgezinden. Ze bestoken anderen met alternatieve feiten en wijzen op tekortkomingen van hun opponenten, terwijl hun vrienden juist zo aardig bleken te zijn. Zoiets kan toch geen toeval meer zijn? En in die retoriek van een miskend genie zal zijn achterban zich wel herkennen. Zo werkt het althans voor hen, al is dit niet meer dan voorlopig feit.
Maar zijn dat geen klassieke drogredenen? Leidt dat achterbakse gedoe niet van de omstreden kwesties af? Inderdaad. Ja, dat is het geval. Maar drogredenen en misleiding werken prima als u via beeldvorming invloed op de rechtsgang hebt. Politici en managers passen die trucs al jaren met veel succes toe om hun doelen te bereiken. En als niemand er zich mee bemoeit en u in alle rust ieder detail met uw juridische vrienden uit kunt werken, dan lijkt uw versie van de waarheid toch wel weer aan te slaan. En zo komen ook evident falende politici met list en bedrog toch weer aan de bak.
Maar hoe zit het de hedendaagse astrologen? Wat bedoelen astrologen eigenlijk als ze zeggen dat astrologie voor hen werkt? Wat verstaan ze onder kwaliteit en wat onder kwantiteit? Welke informatie is relevant voor hun particuliere visie op het individu, de samenleving of groepen daarvan? En hoe verschilt hun unieke positie van andere wetenschappelijke disciplines? Hoeveel ervaring moeten astrologiestudenten opdoen voordat ze de horoscoop van Donald Trump kunnen begrijpen? En waarom kunnen astrologen hun visionaire inzichten niet zo eenvoudig met anderen delen? Wat telt voor hen? Waar gaat het volgens astrologen eigenlijk om? Dat ieder individu weer anders is dan hij zelf had gedacht? Dat is een waarheid als een koe. Maar hebt u daar een astrolog voor nodig?
Over dergelijke mysteries laten we straks de beroemde astroloog Dane Rudhyar aan het woord, die ons uitlegt wat zijn bezwaren tegen de statistische methoden zijn. Rudhyar zal ons ook vertellen hoe het astrologisch onderzoek nog veel beter kan. Maar ik lever u liever ook meteen al mijn commentaar op zijn wat al te boude stellingen, om u op de vele lacunes en inconsequenties van zijn astrologische denken in mogelijkheden te wijzen. Want anders trapt u gemakkelijk in zijn voor ieders ego op maat gesneden verhaal. Want als u te snel door zo'n tekst heen gaat, vallen zijn vele sofistische wendingen u waarschijnlijk niet op. Maar toch staat zijn betoog vol klassieke drogredenen, die u zonder kritische leeswijzer niet meteen herkent.
En op die manier werken ook vele gewiekste reclamejongens, mannetjesmakers en politieke woordvoerders. Daarom is het wel goed om bij die argumentatie stil te staan en is dit artikel over drogredenen ook voor niet astrologen van belang:
Wat me vooral teleurstelde waren de vele belangwekkende feiten die Rudhyar niét de moeite waard vond om te vermelden. Onder het mom van holistisch denken vertelde hij u niet het hele verhaal. En dat komt vaak voor als mensen elkaar sterke verhalen vertellen. Grote ego's en invloedrijke groepen menen maar al te vaak dat ze het hele plaatje wel kunnen overzien en maken daar een imposant verhaal van. Maar na een tijdje komt er altijd wel een “onredelijke” Xantippe in hun leven, die hun “eeuwige waarheid” weer op zijn plaats zet. Deze onvermijdelijke strijd tussen de vele schepselen op aarde, die allen maar een deel van het geheel overzien, geeft een gezonde dialoog tussen opponenten die ooit eens een onafscheidelijk geheel waren volgens de scheppingsverhalen.
Zie
mijn kritische commentaar op Dane Rudhyar daarom niet als een aanval
op de persoon of datgene waarvoor hij staat, want daar gaat het me
helemaal niet om. Dat zou net zoiets zijn als Cervantes Don
Quichot als een dwaas
te bestempelen en zijn knecht Sancho Panza als de ultieme realist.
Maar dat is maar een klein deel van Cervantes verhaal over moreel
ridderschap en de gemene praktijk.
Die tegenstelling tussen idealisme en realisme komt in ieder mens voor. Ook mijn ridderlijk ego denkt niet altijd even helder en verstandig in de ogen van anderen. En ook ik zal me door onbedachtzaamheid in de juiste woorden en exacte feiten kunnen vergissen. En de valkuil van het groepsdenken, met al die culturele vooroordelen die dat met zich meebrengt, is me als deelnemer aan het sociale verkeer ook niet vreemd.
Maar als mijn dierbaren me niet begrijpen en zeker als ik bij nader inzien mijn eigen woorden niet eens kan volgen, dan zal ik mijn standpunt toch moeten herzien, verhelderen en nader moeten specificeren. Ook al oogstte ik ooit eens succes met dat verhaal voor een ander publiek. Er bestaat nu eenmaal zoiets als voortschrijdend inzicht met als resultaat een betere metavisie. Iets dat ook geldig is voor de minder bedeelden.
Wijsheid en zelfkennis zijn giften van Vadertje Tijd waar Uranische lieden niet eventjes overheen kunnen springen. Het gaat me daarom om filosofische vragen als: Wat is nu eigenlijk redelijk denken? Vanuit welk perspectief werd dat bezien en wat mogen anderen daarvan verwachten? Wat is het verschil tussen redelijk denken en populistisch denken? En hoe komt het dat mensen de gebruikelijke drogredenen niet snel doorzien?
Over die grote vragen kunnen zowel de wereldgeschiedenis als de wereldliteratuur u veel verhalen vertellen. Er zijn namelijk aldoor meerdere zielen in uw borst, als u begrijpt wat ik bedoel, om Toonders stripheld Olivier B. Bommel te parafraseren. En om eerlijk te zijn begrijp ik de motieven van Heer Bommel vaak veel beter, dan die van de veel slimmere Tom Poes. En mijn sympathie gaat ook vaker uit naar de antiheld Donald Duck, dan naar zijn kleurloze neefjes. Maar de gevonden feiten tellen nog steeds in het avontuurlijke leven van een echte heer.
Verder maar Statistiek en astrologie volgens Dane Rudhyar