Het antwoord op de vraag Wat verwacht u aan te treffen heeft vooral te maken met uw wereldbeeld, dus met de wijze waarop u over de wereld denkt. En uw wereldbeeld hangt weer af van uw opvoeding en ervaring. Daarom worden uw waarnemingen niet alleen gekleurd door wat in de hemel en op aarde objectief aantoonbaar is, maar ook door wat u daar vanuit uw subjectieve wereldbeeld verwacht te kunnen zien. U doet immers aldoor uitspraken op basis van uw opvoeding, afkomst of geloof in iets. En maar al te vaak gaat het om een u dierbaar geloof, waar u waarde aan hecht, omdat de gewone realiteit u niet bevalt. U zapt dan liever door naar een ander kanaal als u iets ziet wat u niet behaagt.
Het beeld dat u ziet, liefhebt of ontbeert kan dus al dan niet bestaan. Het zal op zijn best in meer of mindere mate kenbaar zijn, omdat onze kennis van de wereld nu eenmaal relatief, provisorisch en beperkt is. Maar u moet toch ergens in geloven om verder te kunnen gaan. Daarom zullen in uw verbeelding nog wel absolute waarheden bestaan. Zo kunt u geloven in de eenhoorn zonder ooit een echte eenhoorn te hebben gezien. Als semiotische entiteit bestaat de eenhoorn. In een encyclopedie kunt u er van alles over lezen. En dat geldt ook voor James Bond en andere virtuele helden waarmee u bent groot gebracht.
Gaat het bij een eenhoorn of een astrologische ram nu om een hersenspinsel of om de gevonden realiteit? Ook dat kan een encyclopedie als de Wikipedia u vertellen: Het gaat om fabeldieren. Het is de naam van een dier of principe dat niet bestaat. Dat wil niet zeggen dat eenhoorns biologisch gezien nooit hebben bestaan. Misschien hebben Adam en Noach er nog wel wat exemplaren van gezien, benoemd en voor hun nageslacht bewaard. Maar de eenhoorns uit de boeken, schilderijen en kranten vallen onder de rubriek fabeldier. Evenals de genoemde mythische oermensen uit de bijbel. En dan hebben we wel een empirische probleem. Moet u die verhalen serieus nemen of niet? Want die oerverhalen bestaan wel degenlijk. En ze verspreiden zich massaal als Internetmemes:
Dat laatste - de boodschap vaak herhalen - is ook het leidend principe in politieke propaganda en commerciële reclame. En als voor u belangrijke mensen dat doen en het deel wordt van uw opvoeding en cultuur, dan worden voor anderen onbestaanbare ongerijmdheden uw impliciete aananmes.
De kunst van ieder weten is om uw bevindingen met anderen te delen. Maar dat kennisoverdracht niet zo eenvoudig is, weten alle opvoeders. Want niet ieder kind volgt dezelfde ontwikkeling. Ieder mens ervaart de wereld toch weer anders. Hoe krijg je de brede massa dan eensgezind? Zodat individuen eendrachtig zullen samenwerken in plaats met elkaar te bekvechten?
Met dat hogere doel voor ogen zijn allerlei opvoedkundige technieken bedacht. En iedere strategie heeft voor- en nadelen. Daarover schreef ik in Statistiek en astrologie volgens Dane Rudhyar:
Een quantum theoreticus ziet na jaren studie een quark in een deeltjesversneller en uw astroloog ziet na een snelcursus astrologie meteen al een bepaald aspect in uw horoscoop. Maar wat zagen ze nu eigenlijk? Bewezen en welomschreven feiten? Een mengelmoes van feit en fictie of was het slechts een toevallige bevestiging van een obsolete theorie? Ik weet het niet. Wie zal het zeggen? Maar om die reden zijn er veel verhalen in omloop over hoe de wereld in elkaar zit. En steeds weer moet de vraag gesteld worden of het verhaal dat u via uw opvoeding of de media meekreeg realistisch was of slechts een leerzame metafoor. Ging het om lokale feiten, een landelijke trend of was het een goed verzonnen en mediageniek verhaal? Hoe kunt u dat nu weten als u er zelf niet bij was toen dat verhaal in de wereld gelanceerd werd?
Informatie over zaken die uw leven bepalen kunt u zelden zelf achterhalen. Om de waarheid enigszins te reconstrueren moet u wel een beroep doen op betrouwbare leraren, opvoeders en voorlichters. Ware expertise op ieder kennisgebied vergt jaren studie, waarin u kennis neemt van het onderzoek van de reuzen in het vakgebied. Maar dat valt niet mee, omdat de wetenschappelijke revolutie gepaard ging met nogal wat onderzoek, rekenkunst en concepten. Daarom zijn geautoriseerde opvolgers van die intellectuele reuzen nodig, denk aan professoren, mediatoren en onderwijzers, voor de vertaalslag van de oorspronkelijk gevonden feiten, aannames en conclusies naar het denkraam van gewone mensen.
Wetenschapsjournalisten vertalen wat er onder wetenschappers leeft naar een leesbaar artikel in de wetenschapsrubriek van uw krant, waarin de essentie van de besproken kwestie zou moeten staan. Maar of dat artikel inhoudelijk klopt kunt u niet zelf bepalen, als u dat vakgebied niet op een wat hoger niveau volgt. En op dezelfde wijze biedt een politiek redacteur u zijn samenvatting van een kamerdebat over een politieke kwestie. En dat verhaal uit uw favoriete krant neemt u maar voor lief aan, zolang u niet in staat bent om zelf alle details te verifiëren.
Maar wat moet u doen met de vele verhalen van andere kranten, zeg maar de kranten van de oppositie? Die benadrukken weer andere zaken. Ze vertellen u een ander verhaal. Is dat fake news dat u maar beter kunt negeren? U weet het niet en u wilt het eigenlijk ook niet weten, want u hebt geen tijd om alles door te nemen. Het bestuderen van uw eigen nieuwsbronnen kost u al zoveel tijd. U kiest er dan maar voor om die bronnen te vertrouwen die goed bij uw visie aansluiten. Dat zijn de media die volgens uw normen en waarden helder uitleggen hoe de wereld in elkaar zit. En voor de een zal dat het Financieel Dagblad zijn, voor een ander De Telegraaf en de vaklieden zweren natuurlijk bij hun vakbladen.
Bij complexe maatschappelijke zaken zullen heel wat deskundigen bij zo'n vertaalslag betrokken zijn. Want zoveel gevonden of veronderstelde factoren spelen daarbij een rol. Het gaat immers niet alleen om de details van een academische kwestie op zich, maar ook om de interpretatie ervan en de consequenties daarvan voor de gewone man. U kunt denken aan een commissie van sociaal-medische geleerden die aan de regering en het parlement een advies over een pandemie moet uitbrengen. Na die sociaal-medische rapportage volgen er discussies door meer economisch of juridisch geschoolde deskundigen over de maatregelen die men volgens hen zou moeten nemen. En uiteindelijk verschijnen er berichten, commentaren en spotprenten in de media. Soms gebeurt dat op de voorpagina, dan weer ergens achter in de krant. Zo overlijden er jaarlijks meer dan een miljoen mensen aan de tering, maar geen haan die daar naar kraait. Tuberculose is voor Westerlingen een pandemie die elders woedt.
De kennis van nu is ook niet alles. Pas gepromoveerde academici weten hoe provisorisch hun wetenschap is. Ze zien dat concepten, feiten en normen met de tijd veranderen. En daarbij gaat het niet alleen om uitgestorven diersoorten en andere concrete zaken, maar ook over fotonen, zwarte gaten, economische groei en andere concepten, die nog niemand in het echt heeft gezien. En zo kunnen ellenlange discussies ontstaan over fictieve problemen.
De kenbare wereld lijkt verbrokkeld te zijn, want de grote lijn ontbreekt. Wat u ziet of ervaart hangt vooral af van uw toevallige visie op de werkelijkheid. Dat relativistische levensgevoel kenmerkt het postmodernisme:
Maar die jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw brachten ook belangrijke omwentelingen teweeg. Zo kregen traditioneel minder bedeelde rassen, volken, naties en burgers steeds vaker een democratische stem. Want op een metafysisch beter weten kon geen volk, natie of burger zich nog beroepen. Het relativisme maakte ook de weg vrij voor een revolutie in de wetenschap, nadat statistische methoden werden toegepast in de levenswetenschappen. Meten is weten werd een leidend principe, waar voorheen kwesties door ideologische twisten werden beslecht. Het doel werd om door steekproeven en experimenten kennis te vergaren, in plaats van bewijzen aan te dragen voor wat men vanuit zijn zuil al zeker wist. En zo groeiden de eens verzuilde universiteiten weer naar elkaar toe.
Vanwege de continue beroering in de postmoderne wereld is het zinvol om regelmatig uw ideeën aan de realiteit te toetsen. Fact checking heet die gewoonte. En dat doet u door met zo weinig mogelijk vooringenomendheid waar te nemen, in plaats van aan te nemen dat u het al weet. En daar hebt het vogelperspectief van een adelaar voor nodig. En dat is in de astrologie het hogere beeld van de defensief ingestelde schorpioen. Filosofen spreken ook wel van metavisie: Een hoger perspectief dat uw persoonlijke korte termijn belangen tijdelijk overstijgt. En als u als praktiserend astroloog al aan beschouwend onderzoek doet, dan is dat mooi meegenomen. Dan hebt u als ervaringsdeskundige een voorsprong op de rest. Maar pas op voor zelfgenoegzaamheid. Want in de postmoderne wereld gelden de grote verhalen niet meer. Die hielden niet stand.
Bijna altijd bent u bij uw onderzoek op informatie van anderen aangewezen. En dat zijn in de praktijk de deskundige voorlichters en leraren die al eerder ter sprake kwamen, maar die ditmaal hun kennis en kunde op de laatste stand van de wetenschap baseren. Uw onderwijzers en voorgangers vertelden u ooit eens hoe u de wereld het best kon zien. En als u dat wereldbeeld correct van hen overnam kreeg u misschien wel een tien.
Maar als moderne deskundigen uw observaties en conclusies betwijfelen, dan moet u met goede argumenten aankomen om de geldigheid van uw visie aan te tonen. Wie stelt, bewijst heet dat in recht en wetenschap. Maar een justitieel of empirisch bewijs vereist tegenwoordig veel meer dan het presenteren van wat ad hoc verbanden aan de hand van casuïstiek voor een select publiek. Want met kleinschalig onderzoek brengt u geen grote lijn in een verbrokkeld geheel. Uw verificatie van sommige verbanden was misschien wel correct, maar het moet ook significant en geldig zijn in de ogen van anderen.
Iets zien of ervaren wat anderen niet kunnen inzien noemen we een illusie of hersenspinsel. Iets niet vatten dat wel bestaat noemen we onwetendheid. Iemand die het wel ziet kan u er op wijzen. Zo kan een ervaren vogelaar u leren veel meer vogels te zien en te herkennen. En als die vogelkundige tevens een ervaren docent is, mogen leerlingen op een verantwoorde kennisoverdracht rekenen. Het leidt tot toegenomen kennis, die op een objectieve manier te toetsen is. Maar gelden deze simpele basisregels ook voor de astrologie?
U
zult een zeldzame vogel niet zomaar zien als u slechte ogen hebt, die
vogel niet hoeft te zien, het laatste exemplaar al is uitgestorven,
de vogel zich goed verstopt heeft of als u niet lang genoeg zoekt.
Dat zijn vanzelfsprekende feiten. Een vogelaar kent ze en handelt
ernaar als hij op zoek gaat naar zeldzame vogels. De vogelaar neemt
de tijd om de vogels te observeren. Hij zoekt ze op plaatsen waar ze
eerder zijn gespot. Hij heeft een vogelgids op zak om alle soorten
goed te determineren. Hij gebruikt een verrekijker om afstand te
houden en houdt zich koest om geen dier af te schrikken, want hij
respecteert hun habitat. En zo hoopt de vogelaar een zeldzame vogel
aan te treffen, iets te ervaren dat een gewoon mens maar zelden ziet.
Ik zie, ik zie wat jij niet ziet. Zo'n ontmoeting geeft natuurlijk een grote voldoening. En de vogelaar is al helemaal in zijn sas als hij een mooie foto van die vogel kan maken. Natuurlijk niet zo'n georkestreerde foto van een triomfantelijke jager met "zijn" zojuist gedode leeuw onder de laars, maar gewoon een foto van een levende vogel in zijn eigen leefomgeving.
De vergelijking met de astrologie komt op. Ook hier zult u een bijzondere samenhang niet zomaar zien, als u niet opmerkzaam bent, die samenhang niet wilt zien, de samenhang goed verborgen is of als u niet lang genoeg zoekt. Dat respect en aandacht nodig zijn geldt voor al uw zoektochten in het leven. Iets roepen als "God en de zwaartekracht bestaan niet, want ik kan hen niet zien", is gewoon wat kort door de bocht. Want er zijn zoveel zaken die een mens (nog) niet kan zien of kan bevatten.
Maar u kunt hun werking wel beleven als u er beter op de fenomenen let, zoals ook theologisch of natuurkundig geschoolden dat op hun gebied proberen te doen. Om die reden zult zich ook eerst wat in het astrologische wereldbeeld moeten verdiepen, voordat u op zoek kunt gaan naar astrologische voorvallen, om vervolgens te kunnen beoordelen of ze overeenkomen met wat astrologen hadden verwacht.
Voor astrologen is zo'n verificatie een heel subtiel proces, omdat zoveel factoren daarbij een rol zullen spelen. Soms lukt het meteen, dan weer met moeite en soms helemaal niet. Maar het zou best wel eens kunnen, houden moderne astrologieboeken hun lezers hoopvol voor. Misschien zien astrologen wel eens in dit geval belangrijk mineur aspect over het hoofd of misten ze de betekenis van een pas ontdekte asteroïde als iets even niet in hun duiding klopte. Een menselijke vergissing is zo gemaakt. Daarom maken astrologen steeds vaker gebruik van computersoftware om fouten voorkomen.
In de ogen van astrologen zal het bij zo'n astrologisch onderzoek beslist niet helpen om als een olifant hun astrologische porseleinkast te bestormen. Ze weten dan meteen wel wat de uitkomst zal zijn. Er blijven slechts puinhopen van over. En dat is dan ook het bekende verwijt van astrologen aan sceptici die hun astrologisch onderzoek wel eens over willen doen. Er blijft niets van over. Maar is dit verwijt terecht? Is dat gedrag schadelijk? Wie of wat zou daar schade onder kunnen lijden en hoe, op welke manier? Vogelaars bestuderen vogels. Sterrenkundigen onderzoeken planeten, sterren en sterrenstelsels. Theologen onderzoeken de menselijke relatie met al te opzichtige afgoden en diep in de mens verborgen goden. Maar wat onderzoeken astrologen nu eigenlijk? Repeterende gebeurtenissen in sterrentijd? Het numineuze? De betekenis van mythen en sagen voor onze tijd?
Ik weet het niet, maar ik wens een eventueel zo boven, zo onder principe wel empirisch te kunnen onderzoeken. En gelukkig zullen echte goden en planeten niet verschrikt wegvliegen voor gedegen empirisch onderzoek. En ook de kosmische orde wordt niet door kritische vragen verstoord. Wie weet zijn sceptici wel een noodzakelijk onderdeel van een Hoger Plan, zodat ze astrologen en theologen op hun nieren kunnen beproeven. Zonder kennis van het kwaad bestaat het goede niet, stelde de filosoof Thomas Aquinas al vast. Het leven is een complex geheel van goed en kwaad, waarbij het ene deel niet zonder het andere deel kan floreren. Althans niet voor een redelijk denkend mens, voor wie alle gevonden feiten in het eindoordeel meewegen.
Het lijkt bij de metafoor van de stampende olifant in de porseleinkast vooral te gaan om het verstoorde evenwicht in de astroloog zelf. Zeg maar, zijn binnenwereld, zijn denkraam. Want de kosmische orde wordt er niet door verstoord. En wat we in die astrologische binnenwereld aantreffen is een subtiele wereldbeschouwing die niet door iedereen wordt verstaan. In ieder geval niet door moderne encyclopedisten, die de voormalige koningin der wetenschappen als een pseudo-wetenschap bestempelden. Wat is hier aan de hand?
In de wetenschap en de rechtspraak wordt terecht getwijfeld aan de objectiviteit en de nauwkeurigheid van de menselijke waarnemer. Mensen zien maar een klein deel van het geheel en ze doen dat ook nog eens op een heel vervormde manier. Hierbij spelen onze beperkte zintuigen, beperkte ervaring en complexe conditionering een belangrijke rol. Daarnaast hebben mensen ook nog eens allerlei persoonlijke voorkeuren en belangen die hun oordeelsvermogen ernstig beperken.
Om die reden worden in de rechtspraak en de wetenschap bij voorkeur door iedereen afleesbare meetinstrumenten voor waarnemingen gebruikt. Denk aan beveiligingscamera's, bankafschriften, afgetapte mail en telefoongesprekken en geavanceerde apparatuur om naar microscopische sporen te zoeken op plaats van het delict. En die waarnemingen kunnen in de sociale wetenschappen ook subjectieve antwoorden op objectieve vragenlijsten zijn. Want het subjectieve is nu eenmaal een wezenlijk onderdeel van onze menselijke realiteit. Emoties en persoonlijke belangen sturen ons immers aan.
We zijn nu eenmaal subjectieve wezens die door subjectieve ouders en leraren en onze persoonlijke ervaring zijn opgevoed (conditonering). En daar kunnen we voor onszelf maar de beste kersen uit plukken. Dat is het uitgangspunt van wat existentialisten la condition humaine noemden. En hoe doen we dat? Dat begint met zogenaamde zelfkennis. Het grote verhaal over uzelf, uw cultuur en herkomst, dat anderen u vertelden:
Maar u kunt daarmee nog niet zomaar uw persoonlijke mening of uw subjectieve waarneming als een voldongen feit presenteren. Uw ervaringen hoeven immers niet voor iedereen te gelden. Dat is de kern van het existentiële probleem. En de kern van dat probleem is dat uw persoonlijke visie op het grotere geheel wel heel beperkt zal zijn. Ook al bent u persoonlijk zeker van dat uw waarnemingen er voor u volledig toe doen. En meent uvolgens een holistische traditie te denken. Maar uw hond, kat of buurman ervaren het toch weer anders. Ze hebben een ander perspectief op de wereld. En ook zonder u uw unieke perspectief op de stand van zaken draait de wereld na uw dood gewoon door. Waarom is dat aldoor zo?
Uw reukvermogen is niet zo goed ontwikkeld als dat van een speurhond of uw kat en u ziet niet zo scherp naar de sterren als de Hubble telescoop. U ziet aldoor maar een onscherpe en vervormde fractie van het geheel. En misschien gooide uw wel een paar keer met een dobbelsteen hetzelfde getal, maar dat betekent nog niet dat die dobbelsteen behekst was. Want ook toeval komt voor. Niet soms, maar bij vrijwel alles wat u doet. Toeval is bij alles wat u doet een empirische wet. Evenals de dronken staat van het menselijk bewustzijn dat is volgens cognitief psychologen. Maar in wie of wat kunt u dan nog blijven geloven? En waarom? Omdat het uw voorkeur had? Omdat u nu eenmaal in dat land met een door anderen bepaalde traditie geboren was? Omdat u na een snelcursus verlicht werd? Laat me niet lachen. Gelooft u nog zelf in dat door u verzonnen verheven verhaal?
Op welke logische of empirisch bepaalde gronden is een redelijk standpunt gebaseerd? En hoe toont u dat aan? Dat zijn volgens mij de correcte empirische vragen. En dat hoger weten toont u nooit aan binnen een ideologische groep van gelijkgestemde betweters. Dat iedereen er weer anders over denkt weten we al, maar dat geeft nog niet ieder mens een recht op zijn eigen universele wereldvisie. Uw ervaringen correleren immers zelden met wat anderen daarbij hebben beleeft. Inderdaad is ieder perspectief op de wereld weer anders. En veel gevonden zaken zijn uniek. Maar dat geldt ook voor iedere kiezelsteen of stofdeeltje in de wind. Maar wat is de relevantie van die kennis? Bescheidenheid lijkt mij dan meer op zijn plaats dan Ik ben uniek gejubel op energelei gebied.
Waardevrije empirische wetenschap zal altijd wel een utopie blijven, maar het gaat er bij de verslaglegging om dat er geen onnodige discussie ontstaat over de belangrijke journalistieke vragen als wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe iemand een bepaald aspect van de werkelijkheid heeft onderzocht. Want een UFO waarneming van de Hubble Space telescoop is nu eenmaal miljarden malen scherper dan uw vage UFO waarneming door de troebele atmosfeer op een bepaald moment. Maar die kokerziende telescoop ziet steeds maar een fractie van het geheel. Die was immers gericht op een klein aspect ergens in de onmetelijke kosmos, maar niet op de door u waargenomen graancirkels op aarde. En dat die telescoop de bezigheden van uw Marsmannetje op aarde niet waargenomen had, zegt ons dus nog niets. Want die door astronomen gestuurde telescoop keek toen heel gericht een andere kant op. En is dat dan toeval of niet?
Maar dat zijn kentheoretische achteraf vragen voor later, waarover u en ik tot in het oneindige speculeren kunnen. Het gaat bij iedere wetenschappelijke discussie in eerste plaats om de gevonden feiten. En niet om de vermeende motieven van bevooroordeelde onderzoekers, die u toch zelden kunt aantonen. Maar de objectief gevonden feiten kunt u niet zomaar weerleggen vanuit een “ik weet het beter” astrologisch perspectief of een “ik heb ervoor geleerd” ivoren toren. Gevonden feiten doen er nu eenmaal toe. Ze vormen de basis van de empirische kennispiramide.
De eerste prioriteit bij de waarheidsvinding van nog niet bekend veronderstelde feiten is het vermijden van dubbelzinnigheid. Om die reden is een vogelaar blij met een van kop tot staart foto van een vogel in zijn leefomgeving. Als uit die opname blijkt dat u een karekiet waarnam en geen bandopname van een karekiet van Nico de Haan dan blijkt het hele plaatje ineens te kloppen. En als u die zingende karekiet opnieuw opzoekt en hem opnieuw kan horen, maar dit maal niet in persona kunt zien zingen, begrijpt u het drievoudige niet uit dit bekende kinderlied:
Maar wat hebt u in dat laatste geval eigenlijk waargenomen? Een karekiet of slechts het geluid van een karekiet? Was het wel dezelfde karekiet? Hoe weet u dat? Zong die karrekiet wel exact hetzelfde lied? Hebt u dat objectief opgemeten of was het slechts uw impressie?
Wat u later objectief waarnam was slechts een geluid in het riet. U veronderstelde opnieuw dezelfde karekiet waargenomen te hebben op basis van uw aanname dat het door u waargenomen geluid bij die eerder door u waargenomen karekiet behoorde. Maar uw aanname is juridisch gezien nog geen bewezen feit. Het was hoogstens voor u aannemelijk. Maar wie weet haalde iemand wel een grapje met u uit. Zoals twee rivaliserende IVN vogelgroepen, die met vogelfluitjes in hetzelfde bos bosuilen trachten te lokken. Ze kwamen elkaar in het holst van de nacht tegen.
Pas als u na het horen van een typisch karekiet-geluid iets kleins ter grote van een karekiet zich snel in het riet naar links of rechts ziet verplaatsen en als u wat verderop datzelfde geluid opnieuw waarneemt, dan zou dat uw vermeende karekiet-waarneming al een stuk aannemelijker maken. Een vliegende bandrecorder met vogelopnames van Nico de Haan kunt dan gerust uitsluiten.
Misschien vindt u dat scenario wat ver gezocht, maar ook dergelijke zaken komen voor bij grapjassen, gehaaide oplichters en door de staat betaalde spionnen. Bestudeer maar eens het NOS artikel Babygehuil uit vuilcontainer blijkt afkomstig uit speakers:
Dergelijke op het eerste gezicht uitheemse voorvallen zullen met de actuele technische mogelijkheden om met kunstmatige intelligentie (artificial intelligence) een schijnwerkelijkheid (virtual reality) te creëren steeds vaker voorkomen. En dat gebeurt al op grote schaal op het internet. Zo identificeren veel mensen zich liever met hun atavar in een computerspelletje of met hun imago op hun Facebook pagina, dan met hun actuele realiteit. Maar daarmee kwam er natuurlijk nog niets nieuws onder zon. Want iedere liefhebber van natuurfilms, detectives, filosofie of politiek weet dat list en bedrog (Mimicri) onze natuur en cultuur al sinds mensenheugenis verfraaien:
Maar
die ons aangeboren dierlijke valkuil om iets aan te nemen in plaats
van correct waar te nemen levert ons
ook allerlei juridische,
letterkundige en kentheoretische problemen op. Zie
bijvoorbeeld de Rabbit&duck
illusion hiernaast over
de "seeing that" versus "seeing as" ambiguïteit
waarover de filosoof Ludwig
Wittgenstein eens sprak.
Bij plant en dier zijn list en bedrog genetisch bepaald. Voor iedere diersoort is een geslaagd bedrog een kwestie van overleven. Ook al slaat het aan de ander gebodene inhoudelijk nergens op. Het bijbelse verhaal van Jacob de bedrieger is een goed voorbeeld daarvan. Jacob moest het later weer met Esau goed maken. Want de innerlijke kern kan nu eenmaal niet zonder het uiterlijke omhulsel bestaan. Alleen naïeve terroristen blazen zichzelf op zonder naar de gevonden feiten te willen kijken. Er is dus altijd wel een markt voor list en bedrog. Ook al is dat maar schone schijn.
Zo zal een vlinder met een groot oog op iedere vleugel de impliciete boodschap verspreiden:
Maar hoe zit met de mens? Ons ego? En de menselijke ideeën? Of ze nu geniaal zijn of slechts middelmatig van aard? Laat ik die vraag eens anders stellen: Waarom stinken mensen er toch steeds weer in? In al die mooie mythische verhalen van onze leraren, vrienden, collega's of politici, die achteraf toch niet weer bleken te kloppen? Wat speelt daarbij aldoor een rol?
U mag het zeggen. Ik als domme en nog onwetende empirische onderzoeker weet het nog niet. Bij gebrek aan enig gereed empirisch bewijs. Maar rationeel gezien kan ik mijn irrationele standpunten altijd wel weer verdedigen. Als dit en dat voor mijn ogen gebeuren, dan moet het voor mijn weten wel zus en zo in elkaar steken. Maar met welke p-waarde? En in welk hypothetisch universum leeft u dan?
Blijkbaar hebben mensen emotioneel gezien een sterke behoefte aan list en bedrog. En in de empirische praktijk hebben ze vooral behoefte aan de bedrieglijke waarheden van belangrijke anderen in hun groep. Omdat de objectieve waarheid doorgaans moeilijk te verteren is. En dat groepsdenken begint al in onze vroege kinderjaren, als we nog niet van onze geliefden afstand kunnen nemen. Maar later spelen we dat spelletje automatisch mee. Want we hebben een broertje dood aan onzekerheid en een al te vroege dood. En een irrationeel geloof als dat in Sinterklaas heeft voor een kind toch wel zijn voordelen. En later stappen we in het huwelijksbootje. Ook al houdt zo'n drogbeeld dat zelden stand houdt. En zo baant onze dierlijke ziel zich met list zelfbedrog een weg door ons virtuele leven. Om net als de helden van de sprookjes van Grimm maar lang en gelukkig te kunnen (over)leven. Maar wat heeft een ander mens die het anders ziet en ervaart daaraan? Bestaat er ook nog zoiets als gedeelde kennis? En wat is empirisch gezien het nut daarvan?
Aan ieder perfect sprookje komt opeens een empirisch eind. En wat dan? Moet u dan een gediplomeerd astroloog raadplegen? Misschien. Ik weet het niet. Maar na zo'n doorzakker kunt u het best - het liefst al tijdens uw leven - spiritueel gezien zelf maar eens zien te overleven. En hoe doet u dat? Door nu eens zelf te observeren in plaats van de aannames van de in uw cultuur belangrijke anderen af te gaan. Zo simpel is dat. Hoe doet u dat? Door uw ogen voor de realiteit te openen. En dus niet meer uw hoofd in het zand ter wille van uw korte termijn belangen. Is dat de verwachte film die uw brein u vooraf presenteerde?
Want tegen de tijd u iets ziet, is dat historische moment al voorbij. Het sterrenlicht dat u aan de hemel ziet, is al (licht)jaren oud. Allen de kunstmatige satellieten en vliegtuigen zijn u nabij. Maar ook het beeld dat uw brein u voorschotelt over uw zogenaamde hier en nu, is gebaseerd op aan uw brein bekende, maar vaak fictieve of gedateerde historische patronen. En dat zinnebeeld zal dus zowel door uw persoonlijke ervaringen als de gangbare lokale propaganda of opvoeding (educatie) gekleurd zijn. Is het dan waar?
U en uw brein en zijn soortgenoten zien dus altijd wat anders dan ze waarnemen of denken te kunnen zien. Maar wie neemt dan waar? En wat neemt die vermetele Inner Observer waar? Hoe kunnen we ooit samenwerken en ervaringen met elkaar delen? Dat is het raadsel, het werkelijke mysterie van ons bestaan.
Dat het voor iedereen weer anders is, is een welbekend feit. En subjectief gezien doet ieder ego het beter dan de rest. Maar dat empirische gegeven brengt geen eenheid, tenzij u zoals iedere tiran wel eens tracht te doen, al uw opponenten uitschakelt. En daarmee uw lievelingskind met het badwater weggooit.
Maar toch hebben mensen zoveel met elkaar gemeen. En hoe dat het voor iedereen uitpakt, daar gaan de grote verhalen uit uw opleiding en de mythen en sagen van de religies over. En wie is dan de held of de verschoppeling in dat voor waar aangenomen verhaal? G'd mag het weten. Maar G'ds sterke ego's en / of knechten weten het zeker en verkondigt hun hemelse visie aldoor. Maar hoe betrouwbaars is zo'n subjectief van horen zeggen en soms al te egoïstisch klinkend verhaal?
Maar dat blijven voor de gewone onverlichte mens empirisch gezien toch wel gerede vragen voor later. Eerst moet u emotioneel uw jeugd maar eens zien door te komen. En hoe doet u dat op een logisch gezien passende manier? Door de gehechtheid van uw ouders aan bepaalde ideeën over te nemen. En die leert u al van hen via uw door hen aangeleerde verbale, maar ook impliciete taalkennis. Zo bestaat bij hen de hoopgevende irrationele gedachte dat uw favoriete knuffeldier hen ook wel tijdelijk kan vervangen.
Om als mens emotioneel te kunnen overleven moet u wel van objectpermanentie uitgaan, leert iedere kiekeboe spelende baby en kleuter. Want het idee dat zijn beschermende ouders zomaar uit zicht kunnen verdwijnen is voor een kind ondraaglijk. Maar ouders kunnen ook niet aldoor fysiek bij hun kinderen blijven. Dan kan een knuffeldier of zelfs een doekje met de geur van de moeder een substituut voor hen zijn als ze tijdelijk elders verblijven. En is dat listig bedrog of een uiting van ouderlijke liefde? Het is beide. Juridisch gezien ging het om list en bedrog, maar de intentie was goed. Want ouders moeten regelmatig elders voedsel vergaren om het hun nageslacht naar de zin te kunnen maken.
Na dit uitstapje naar de wereld van de (korte zicht termijn) emoties gaan we weer terug naar de wereld van de objectieve werkelijkheid, oftewel het hele plaatje.
Iedere onderzoeker weet dat het vreemd kan verkeren als hij niet over het hele plaatje beschikt. Want wat u uiteindelijk zag en beleefde, zeg maar uw versie van het verhaal, is niet meer dan uw subjectieve interpretatie van een vluchtige ontmoeting met een object in een bepaalde context. En die ontmoeting kan ieder moment weer anders zijn: zowel voor u, als voor een ander en ook voor het object van uw studie. En altijd spelen daarbij allerlei niet door u opgemerkte factoren een rol. En dat levert veel kentheoretische problemen op. Zag u wel het hele plaatje of is misschien wat anders aan de hand? Welk mysterie?
In de rechtspraak zien we regelmatig dat verschillende getuigen andere verhalen vertellen. Als twee getuigen elkaar tegenspreken hebben we een duidelijk probleem. Maar is dat probleem opgelost als een van de twee getuigen zich onder bedreiging terugtrekt of wordt omgelegd? Nee, natuurlijk niet.
We zien zoiets ook als er verschillende stromingen binnen een pluriforme partij bestaan. Als de buitenwereld duidelijkheid wenst en de partij keuzes moet maken, wordt na stemming van een ledenvergadering een compromis bereikt. Hierdoor verdwijnt de onenigheid binnen de partij tijdelijk wat uit het zicht, maar die onenigheid is daarmee nog niet verdwenen. Het ogenschijnlijke symptoom werd bestreden, maar de oorzaak niet. Want ook een democratisch gekozen compromis is nog steeds het resultaat van een beperkte visie op de werkelijkheid. In een later stadium zal die visie steeds weer moeten worden herzien. En zo gaat het ook in iedere levende empirische wetenschap. Alleen de dogma's van antieke geloven worden niet herzien. Vastgeroeste denkbeelden graven zich liever in, dan dat ze uiteindelijk de dialoog met anderen moeten aangaan.
Hoe vindt die beperking (reductie) en vervorming (visie) van de werkelijkheid plaats? Wat we niet waarnemen of begrijpen, hoeven we ook niet te missen. Lacunes in ons wereldbeeld kunnen we negeren, ontkennen of tot taboe verklaren, maar zo ontstaat wel een vervormd wereldbeeld. En die vervorming gaat veel verder dan een simpele ontkenning. Want daarna vullen we die leemte in ons wereldbeeld dan maar aan met half door ons begrepen aannames.
Dat creatieve werk doet ons brein al zonder dat we ons hiervan bewust zijn, bijvoorbeeld met wat we in het verleden geleerd hebben. We nemen nu eenmaal bepaalde uitgangspunten voor waar aan. We moeten nu eenmaal ergens mee beginnen. Zo dachten onze (voor)ouders, dat leerden we op school, dit begrepen we uit onze media of dat staken we op na een cursus astrologie.
Dankzij dat continue proces van educatie sluit onze "kennis" goed aan bij onze gelijkgezinden. En als we vervolgens zien wat ons brein geleerd heeft om te herkennen, roepen we verrukt of ontzet uit: Zie je wel! Dit kan geen toeval meer zijn. Maar een ander denkt daar weer anders over. Natuurkundigen voorzagen iets en gingen gericht op zoek naar een nog ontbrekend Higgs deeltje en u troffen er na veel gedoe een Higgs deeltje in de Large Hadron Collider aan. Rara, hoe kan dit? Maar het is wel waar.
Maar is dat niet iets wat een beetje astroloog ook doet als hij uw horoscoop uitpluist en dan een unieke astrologische treffer vindt? Waarom telt dat gevonden feit dan niet?
Op dat juridische probleem komen we later nog op terug, maar het heeft vooral te maken met een gebrek aan specificiteit en de te weinig door astrologen gebruikte controlegroepen. Als dat alles met opzet vaag gehouden wordt, kunt u er iedere astrologische stelling mee bewijzen. Maar met welke p-waarde?
Volstaat het voor u te stellen dat toeval voor u niet bestaat? Maar onderscheidt die persoonlijke ervaring u van de vele onbenullen die die ervaring ook hebben opgedaan? Zoiets konden de ontdekkers van het Higgs deeltje niet zomaar stellen. Er kwam veel kennis van de statistieken van de verwachte eigenschappen van elementaire deeltjes bij te pas. Want dat gevonden Higgs deeltje moest wel universeel geldig zijn. De ontdekking van het Higgs deeltje berustte niet op een simpele IMO bevinding, maar op een voor de hele wereld geldend schokkend empirisch feit. Dit kan statistisch gezien toch niet waar zijn?
Ongetwijfeld zullen veel mechanismen het menselijke denkraam beperken en vervormen, dus niet alleen psychologische en mathematische, maar ook biologische en sociaal-culturele factoren. Zo ziet de reukwereld van een kleurenblinde speurhond er volstrekt anders uit dan de geesteswereld van zijn meer visueel ingestelde baas. En ook tussen subculturen en sociale geledingen zullen mens- en wereldbeelden enorm verschillen. Vanuit dat standpunt bezien is het een wonder dat er nog zoiets als een redelijk stabiele gedeelde kennis over de wereld kan bestaan. Zonder voortdurende bijscholing op het gebied van het ware, goede en schone zou zoiets moois nooit tot stand zijn komen. Maar daar zit 'em ook de kneep. Want die scholing kan u ook vooringenomen maken. Als dat al niet bij uw geboorte via uw genen, karma of horoscoop was gebeurd.
Daarom is het belangrijk om in te zien dat uw persoonlijke waarnemingen ook maar interpretaties zijn, die gebaseerd zijn op meer of minder correcte aannames. Als de achtergrond van het ambigue eendenplaatje op water leek, zouden maar weinigen aan een zwemmend konijn denken. De meeste mensen zouden klakkeloos aannemen dat het om een eend ging. Maar ook hazen en konijnen kunnen zwemmen, ook al doen ze dat liever niet. Staat dan onomstotelijk vast dat het om een eend ging? Nee, beslist niet. Maar dat zijn wel belangrijke zaken bij iedere waarheidsvinding.
Een
kort filmpje of een follow-up studie van een ongeïdentificeerd
object zullen u en anderen veel meer uitsluitsel kunnen geven over de
aard en het lot van dat voorwerp, dan een korte blik vanuit een
benepen gezichtspunt op het verkeerde moment. Maar dat ruimere
perspectief op de werkelijkheid biedt een doorsnee goochelaar, guru
of astrologieleraar u niet. Omdat ze die goocheltruc al zo goed
kennen. Alleen en meester doorziet de bekende trucs van zijn meester,
maar de onwetende leerling Magister nog niet.
Bestudeer maar eens het aan Jeroen Bosch of leerlingen toegeschreven schilderij van de goochelaar. Het trekken van conclusies op basis van momentopnamen binnen een suggestieve context is een bedrieglijke bezigheid. Dat weet iedere illusionist en goochelaar, die u steeds weer kan laten zien dat niet alles is zoals het lijkt. En dat is al helemaal het geval als de illusionist de voorwaarden van zijn verbijsterende experiment in zijn eigen laboratorium kan bepalen. Dan wordt het voor de goochelaar zoiets als handelen met voorkennis. Het verstoort de markt en levert de valsspeler een onverdiend profijt op. En stel daar uw gelijk maar eens tegenover.
Om vals spelen te voorkomen is het in de wetenschap gebruikelijk om experimenten over te laten doen in andere laboratoria, zodat andere wetenschappers kunnen nagaan of uw ideeën over hoe de wereld in elkaar steekt wel kloppen. Achter de gordijnen van het heilige der heiligen mogen priesters hun hogere kunsten vertonen, maar in de wetenschap moet in principe iedereen mee kunnen doen. Openheid en transparantie heten die principes. Iedereen moet kunnen nagaan of een regel vaak genoeg klopt om er in de toekomst nog op te kunnen bouwen. En met op drijfzand en willekeur gebaseerde kunsten lukt dat meestal niet.
Nog mooier wordt het als ingenieurs praktische toepassingen voor empirische wetten bedenken. Als uw auto als een tierelier rijdt zal het met de thermodynamica wel snor zitten. The proof of the pudding is in the eating zeggen de pragmatische Britten dan. Pas als uw motoriek stuk is of ergens hapert, kijkt u weer eens onder de motorkap. En dan zit u met een empirisch probleem, dat soms alleen op te lossen is door alle relevante feiten te onderzoeken. Maar een geoefend oog van een ANWB medewerker ziet het mankement vaak al meteen. Maar geldt dat ook voor de achteraf verklaringen van astrologen?
Een uniek kunstenaar die stelt dat zijn kunst eenmalig is, kunnen we natuurlijk niet op de gebruikelijke wetenschappelijke manier beoordelen. Want weten is meten behelst altijd iets met soortgelijke groepen vergelijken. Maar hoe vergelijken we unieke zaken? Voor die niche markt gelden andere regels. We zien dat terug in de grillige prijsontwikkelingen op de kunstmarkt. Een Van Gogh die ooit voor een appel en een ei gekocht werd, kan op een kunstveiling miljoenen opbrengen. Het zou de sober levende Van Gogh beslist verbazen. Zoiets schijnt een mysterie te zijn, waar geen logische verklaring te vinden is. En hoe zit het met Van Gogh's uniciteit? Berust dat op toeval of niet? En hoe zouden we dat ooit kunnen bepalen?
Bij al die kwesties gaat het steeds weer om de aannemelijkheid van uw uitgangspunten. Maar de juistheid van uw overtuigingen en aannames zijn vaak het grootste probleem. Zo zult u regelmatig het ene zeggen, maar het andere doen. U komt dan na een dagje winkelen met wat anders terug dan u van plan was te kopen. Waar was die tegenstrijdigheid op gebaseerd? Blijkbaar spelen verborgen voorkeursneigingen een rol bij al uw waarnemingen en beslissingen. En is uw zelfbeeld niet zo solide als u dacht. Zowel internet trollen, advocaten en psychologen kunnen uw wereldbeeld daarom behoorlijk verstoren. Hun sceptische attitude is op zich niet verkeerd, maar het probleem van het aldoor kritisch bevragen is dat niets meer overeind blijft staan. Geen God, geen moraal, geen wetenschap. Dat voerde volgens Friedrich Nietzsche tot nihilisme. Veel heilige huisjes bleken inderdaad onderhevig te zijn aan verval of bleven op zijn minst discutabel.
Leven we nog in een rechtsstaat? Wordt de burger nog gehoord? Over dergelijke elementaire vragen kunnen hele discussies gevoerd worden. En dat moet ook gebeuren in een democratische rechtsstaat die aan zelfreflectie doet. Want uiteindelijk bepaalt de kwaliteit van die discussie het wezen van de democratie. Die discussies worden dus niet openlijk gevoerd in totalitaire regimes en nepdemocratieën (Democraturen). Maar ook binnen partijen, instituten en andere geledingen van democratische rechtsstaten kunnen totalitaire tendensen ontstaan. Het kritische denken wordt dan onderdrukt ter wille van particuliere of partijbelangen. En als die discussies zowel binnen als buiten zo'n geleding ontaarden in notoir zwart-wit denken, brengen ze de democratie in gevaar.
Als u de gevonden feiten uit hun context haalt, zoals advocaten, politici en internettrollen beroepshalve plegen te doen, dan kunt u ieder onderzoek vernachelen. Dan zal er eerder sprake zijn van professionele willekeur, dan van redelijkheid. Het is dan de taak van onafhankelijke rechters om de hoofd- en bijzaken in een eerlijk proces te ontwarren, zoals ook wetenschappers dat doen als ze belangrijke thema's uit hun vakgebied in een peer review samenvatten. Een rechter of wetenschapper kan dan stellen dat bepaalde geclaimde verbanden toch niet zo overtuigend zijn aangetoond. Maar subculturen zullen nog wel in alternatieve waarheden blijven geloven. En zeker als die visie deel uitmaakt van hun vermeende identiteit.
Wie zijn eigen plaats in het geheel niet kent, bedot niet alleen zichzelf, maar ook een ander. Ken uzelf is daarom het begin- en eindpunt van iedere wijsheid. En bij die wijsheid gaat het vooral om metafysische kennis, dus kennis over de kwaliteit van uw weten en denken en niet zozeer de toevallige inhoud ervan. Het gaat dan om vragen als wat kunnen we weten en het besef van de situatie gebondenheid daarvan. Daarom spreken encyclopedisten liever van Thales van Milete dan van Thales. Want de boodschap van deze invloedrijke denker had van alles te maken met de prominente positie van zijn geboortestad.
Tegenwoordig wordt die kennis niet meer gedeeld op de openbare markt van een stad, maar in een ingewikkeld netwerk van sociale media. En daarom maakt het nogal wat uit hoe en waar u zich informeren laat. Is het de Facebook pagina of blog van uw astroloog, het getwitter van een verbale held op sokken, een nieuwsflits op het NOS journaal, een Achter het nieuws reportage of een hoofdartikel in een landelijke krant? Kwaliteitskranten worden nog maar door tien percent van de Nederlanders geraadpleegd. En weekbladen die met onderzoeksjournalistiek de waan van de dag proberen te overstijgen worden alleen nog maar door een kleine elite gelezen. Maar iedereen ondergaat wel de nieuwsflitsen en reclame op televisie en in de sociale media.
In de VS ging het met mis doordat Trump en zijn aanhangers zich bedienden van het Fox News kabeltelevisie kanaal, dat door Roger Ailes (1940) onder het motto “People don't wanna be informed, they wanna féél informed” aldoor op hun onderbuik gevoelens inspeelde. En aldus werden rechtse commentatoren aangenomen die iedere keer weer boos en misselijk werden als ze liberale of socialistische kletspraat moesten aanhoren. Een leugenmachine werd The Loudest voice van conservatief America. Opinies met feiten verwarren werd het nieuwe normaal. In zo'n cognitieve bubbel raakt de waarheid zoek en ontaardt de verkiezingsstrijd in een soort carnaval.
Het
doet me denken aan het schilderij van James Ensor: De
Intocht van Christus te Brussel. Het op het uiterlijke gerichte
publiek loopt met zijn mening en visie te pronken, maar de Christus
in hun midden raakt zoek.
En ook in de zoekalgoritmes van Google en Facebook ging het mis, omdat het voor hun adverteerders aantrekkelijker was om u op uw emoties aan te spreken, dan op uw gezonde verstand of naastenliefde. Doordat hun datacentra uw zoekacties en klikgedrag onthielden, kenden ze uw heimelijke voorkeuren vaak al beter dan uw partner. En ondertussen lieten ze u maar geloven dat al die treffers bij uw zoektocht naar het wonderbaarlijke geen toeval meer kon zijn...
Maar bij een gerechtelijk concluderend onderzoek of bij goede onderzoeksjournalistiek gaat het niet primair om uw emotionele reactie, maar om de vraag of uw waarnemingen en conclusies goed genoeg zijn om van dat kan geen toeval meer zijn te spreken. Dan gaat het om zaken als betrouwbaarheid en aannemelijkheid. En daarbij zijn de nauwkeurigheid en reproduceerbaarheid van uw waarnemingen van groot belang.
Zo bestaan er marges en normen om met snelheidsovertredingen om te gaan. Reed u in de bebouwde kom nu 49, 50 of 51 kilometer per uur? Dan gaat het om een grensgeval, waar geen conclusie aan te verbinden is, gezien de onnauwkeurigheid van radarmeting. Die zaak wordt dan geseponeerd. Maar als u tijdens een trajectcontrole gemiddeld maar iets te hard reed, dan is een boete voor een geringe snelheidsovertreding terecht. Want dan gaat het niet meer om een dubieuze snelheidsovertreding op een bepaald moment (momentopname), maar om significant aantoonbaar afwijkend rijgedrag over een wat langere periode. En dan is er wel sprake van een empirisch vastgesteld afwijkend rijgedrag.
In de civiele rechtspraak geldt de regel: Wie stelt, die bewijst. Als een alom bewonderd genie op een bepaald gebied met een alternatieve verklaring komt, hoeft die aanname nog niet juist te zijn. Het is een van de vele mogelijkheden, die wellicht nader onderzoek behoeft. Maar een onafhankelijke onderzoeksrechter of officier van justitie verricht dat onderzoek alleen als er voldoende bewijs voor dat standpunt is. De aannemelijkheid van zijn standpunt moet de verontruste burger dus eerst zelf aantonen. En daar hebben bemiddelde burgers en bedrijven hun huisadvocaten voor. Maar als een rechter of officier van justitie de alternatieve hypothesen ("verhalen") van alle burgers moet staven is het hek van de dam. Dan kan een rechter zich niet meer op de gevonden feiten en omstandigheden concentreren, maar is de rechter aldoor met triviale meningen aan de gang. En daarom tellen de gevonden feiten in een rechtsstaat zwaarder dan de soms gemanipuleerde meningen. Maar minder open maatschappijen vinden hun op ideologie en wie heeft de macht gestuurde rechtssysteem wel zo praktisch. Het door de politiek gekozen rechtssysteem bevestigt dan subliem het heersende wereldbeeld. En of dat wereldbeeld nu klopt of niet, zo'n gang van zaken verloopt wel efficiënt.
Was er sprake van massale verkiezingsfraude waardoor Trump zijn herverkiezing verloor? Dan moeten we de stemmen opnieuw tellen. Maar het ontslaan van beambten die op basis van de gevonden feiten Trumps speculaties tegenspraken is natuurlijk geen goede zaak. En ook een door Donald Trump gemanipuleerde menigte die "Stop the steal" scanderend het Capitool bestormde, geldt niet als een onderbouwing van de juridische kwesties die Trumps advocaten overal in het land aankaartten. Dat machtsvertoon was voor de onderhavige zaak niet relevant. Het ging om de vraag of de gevonden feiten Trumps beweringen over fraude ondersteunden, maar niet om de ongenuanceerde mening van een muitende menigte. En ook in de wetenschap en de politiek draait het niet om het aantal volgers dat een bepaalde mening is toegedaan. Alleen op de verkiezingsdag en tijdens het carnaval mag het volk zich uitspreken voor radicale verandering. En daarna gaat het samenleven in een gewone rechtsstaat weer rustig zijn eigen gang.
Een ander voorbeeld van Wie stelt, die bewijst. Was het DNA spoor op de onderbroek van Jos. B een aanwijzing of het bewijs voor verkrachting en moord van Nicky Verstappen? Er waren geen andere getuigen dan de verdachte Jos B, die alles ontkende. Moord kon dus niet bewezen worden. Maar Jos B. moest natuurlijk wel verklaren hoe zijn DNA op de onderbroek van het slachtoffer terecht kon komen. Na lang zwijgen kwam Jos B. met een verklaring achteraf. Jos B. had in de buurt van Nicky's lijk een plasje gedaan. Zo had hij door toeval het lijk op de heide gevonden. Na die onverwachte vondst moest Jos B. wel vluchten, want vanwege zijn justitiële voorgeschiedenis zou iedereen hem al bij voorbaat van pedofilie en moord verdenken. Om die gerechtelijke dwaling te voorkomen deed hij ook niet mee aan het regionale DNA onderzoek. Maar de combinatie van pedofilie in het verleden en DNA sporen van de verdachte op de onderbroek van het slachtoffer maken een zedendelict met fatale uitkomst toch wel aannemelijk. Moord of doodslag konden niet bewezen worden, maar het doel om Nicky Verstappen voor eeuwig te laten zwijgen was wel een voor de hand liggend motief.
Een officier van justitie moet hard werken om voldoende bewijzen aan te dragen om tot de veroordeling van een butler, heks of andere verdachte te komen. Dat er sprake was van moord en dat de verdachte op de plaats van het delict aanwezig was, kunnen bewezen feiten zijn. De butler is dus al snel verdacht. Maar het wekken van suggesties door verbanden in tijd en plaats te leggen is nog geen afdoende bewijs. Er moet ook een aantoonbaar causaal verband zijn, zoals een aannemelijk motief en bloedsporen die dader en slachtoffer met elkaar verbinden. Zonder bewijs van het tegendeel blijft de hoofdverdachte onschuldig.
Maar gelden dergelijke juridische principes ook voor de hedendaagse astrologie? Nee, astrologen bedrijven hun magische kunst nog steeds met onbewezen aannames over in de ogen van rechters en deskundigen irrelevante synchroniciteiten. Dan verloopt het zo, dan weer iets anders, maar aan de eeuwig terugkerende motieven van de planeten twijfelen ze niet. Want planeten als Mars en Saturnus waren al door de ouden als veelplegers ontmaskerd. Het zal dus geen toeval zijn dat die recidiverende malefic weer eens een significant aspect met de horoscoop van het slachtoffer maakte.
Maar is die aanname terecht? Hoe toont u ooit aan dat een vermeende heks, planeet of butler, die volgens oude mythen en sagen altijd de daders waren, nu opeens niét medeplichtig aan moord geweest kunnen zijn? Zoiets is natuurlijk nooit uit te sluiten en zeker niet als er magische krachten op afstand in het geding zijn. Want in dat geval werken zelfs de beste alibi's niet meer. Maar wordt dan niet iedereen verdacht? Schijnbaar magische krachten op afstand zien we tegenwoordig bij geraffineerde maffiosi, die op slinkse wijze op afstand werken via huurmoordenaars, die hun opdrachtgever niet eens kennen. En we zien het ook bij witwaspraktijken op de Amsterdamse Zuidas, waar internationale geldstromen via een doolhof van brievenbusvennootschappen lopen. Hoe pak je die gehaaide topcriminelen aan?
Dan moet een team onder leiding van de officier van justitie het netwerk van geldstromen ontwarren, versleutelde en ambivalente communicatie decoderen om zo de hele gang van zaken in kaart te brengen. En dat is monnikenwerk. Dat handwerk leert u niet uit het eerste beste leerboek criminologie. Maar astrologieboeken voor beginners winden er geen doekjes om dat steeds weer dezelfde veelplegers aan het werk moeten zijn geweest. En dat u ze, stuk voor stuk, geval per geval, met de juiste astrologische techniek in iedere horoscoop wel intuïtief eventjes kunt aanwijzen. Maar zou dat echt zo eenvoudig zijn? En waarom wordt die kunst dan niet massaal aan alle onwetende scholieren onderwezen?
Veel macabere zaken zijn inmiddels door nauwkeurig meten en wegen opgelost. Nog maar een paar eeuwen geleden konden vrouwen van hekserij beschuldigd worden. Een man, die de vrouw die hem had afgewezen op een bezemsteel voorbij had zien vliegen, werd serieus genomen. En het slachtoffer van die seksuele intimidatie had een merkwaardig probleem als ze met een in heksen gespecialiseerde weegschaal gewogen werd. Op De Heksenwaag - Canon van Nederland lezen onze scholieren hierover:
Om willekeur in de rechtsgang te voorkomen geldt in het civiele recht tegenwoordig de omgekeerde bewijslast. Wie stelt, die bewijst. En daar is veel voor te zeggen. Maar de moderne MeToo-beweging maakte ook duidelijk dat het bewijs van seksueel geweld moeilijk aan te leveren is. Pas toen alle sporen naar nu ontmaskerde veelplegers en recidivisten wezen, kwamen de duistere praktijken van bepaalde mannen tegenover vrouwen aan het licht.
Een man van sinister allure (weinstein.pdf) met veel valse beloften en dukaten op zak, hoeft tegenwoordig geen waagmeester meer om te kopen om zijn zin door te drijven. Hij kan ook een leger advocaten en privé-detectives inhuren om het zijn opponenten lastig te maken. En voordat u het weet wordt u als aankomend filmster door een heimelijk heerschap met Zon en Venus in Vissen en Mars op zijn Schorpioen Ascendant beschuldigt van laster. Rara, hoe kan dat?
Maar in tegenstelling tot de in het verleden vals beschuldigde heksen en MeToo slachtoffers zijn de planeten juridisch gezien nog steeds vogelvrij. Wat zouden de planeten daarvan denken? Is er ooit een hoor- en wederhoor op die aantijgingen uitgevoerd? Hoe heeft het zo ver kunnen komen? Hadden de planeten geen goede advocaten? Werden ze net als de Moeder Natuur en haar rivieren nog niet als rechtspersoon gezien? Vervuilde rivieren en hun dode vissen kunnen zich nog steeds niet bij de rechter beklagen over de gebruikelijk menselijke vuilspuiterij. Hoe gingen astrologen met dergelijke metafysische vraagstukken om? Kozen ze voor het ultieme doel van G'ds Schepping of toch tijdelijk voor iets anders? Of wisten ze het gewoon nog niet? En iets nog niet weten is natuurlijk ook geen schande.
In de tijd van William Lilly (1602-1681) hield de astrologie zich nog met de tastbare realiteit bezig. Zijn Christian Astrology (1647) was een poging om de astrologische kennis van zijn tijd in een gedegen leerboek samen te vatten. Lilly was een autoriteit op zijn gebied en zijn boek werd populair, omdat het in modern Engels geschreven was in plaats van het door juristen en wetenschappers gebruikte Latijn. Maar het werd vooral populair omdat Lilly's levendige voorbeelden uit de astrologische praktijk zo perfect leken te kloppen. En dat lukte hem wonderbaarlijk goed dankzij een nieuwe door hem gepopulariseerde astrologische techniek: De uurhoekastrologie.
Het ging om praktische astrologische technieken, waarin het lot van de natie (mundane astrologie), de aard van een persoon of kwestie werd geduid. En omdat in die woelige tijden techniek, wetenschap en recht, gewone burgers maar weinig zekerheden boden, tierde het bijgeloof hevig en hadden astrologen en waarzeggers een goede markt. Want zij pretendeerden hun cliënten al over levensvragen te kunnen adviseren, waar de geleerden van die tijd nog geen antwoord op hadden.
In een vroeg stadium van wetenschap, staan veel vragen immers nog open. Mensen waarderen dan stellingen die met verve als eeuwige waarheid naar voren worden gebracht. En hun fenomenale vermogen om via beeldentaal te speculeren, gaf praktiserende astrologen een voorsprong in tijd op iedere slechts de gevonden feiten bestuderende geleerde die het nog niet zeker wist. Bovendien hadden astrologen oog voor de gangbare trends in de wereld. Seculiere astrologen putten inspiratie uit de ondoorgrondelijke mogelijkheden van de dieptepsychologie, kwantummechanica en chaostheorie, maar in Lilly's tijd was dat het Grieks-Romeins-Joods-Christelijke denken. Dat was het denkkader waar Westerse astrologen zich intuïtief bij aansloten. En hoewel Lilly niet zo vroom was, gaf hij wel een Christelijk sausje aan zijn boodschap. En dat maakte de kans dat hij van oplichting beticht werd meteen al een stuk kleiner.
Dat de oorsprong van mens en wereld goddelijk was, werd al in Grieks-Romeinse mythen en sagen beschreven. Het stond ook in iedere Joods-Christelijke catechismus vermeld. Hieraan twijfelen zou blasfemie zijn. Wie in Lilly's tijd met een big-bang of evolutietheorie aankwam, riskeerde nog zijn leven. En ook de astrologische claim dat die goden en oerkrachten nog steeds actief waren, was niet zo gek. Via gebed, ritueel en techniek proberen mensen nog steeds de natuurkrachten te begrijpen, te beheersen of op zijn minst gunstig te stemmen. En ook al vertrouwt een sporter of piloot vooral op zijn techniek en ervaring, toch zullen veel mensen nog wel een kruisje slaan voordat iedere wedstrijd of vlucht begint.
En zelfs het astrologische Zo boven, zo beneden principe, dat aangeeft dat vitale activiteiten op aarde met de stand van de hemellichamen te voorspellen zijn, is op zich geen vreemde gedachte. Dát specifieke zon- en maanstanden voor gewassen en dieren belangrijk zijn, weet iedere boer of visser die te maken krijgt met seizoenen en getijden. Zo zijn er geschikte tijden om te zaaien, te snoeien en te oogsten. En open water vissers weten wanneer en waar ze op gezette tijden hun netten moeten uitzetten. Die kennis van de effecten van zon- en maanstanden is inmiddels natuur- en levenswetenschap geworden. U hoeft daar geen astroloog of priester meer voor te raadplegen. Dat eens magische weten is gemeengoed geworden, waarvan u de details in leerboeken en encyclopedieën kunt bestuderen.
Astrologie is dus een kunst, kunde en weten, dat de energetische effecten van door planeten gesymboliseerde goden via hun actuele stand aan het hemelgewelf tracht te voorspellen. Meer seculier gesteld kan de astrologie ook gezien worden als een methode waarbij symbolische en of meer specifieke verbanden worden gezocht tussen bepaalde planeetstanden en gebeurtenissen op aarde. Zo wordt de stand van de planeten op het geboortetijdstip van een persoon, zoals vastgelegd in de horoscoop, bepalend geacht voor de ontwikkeling van zijn leven en zijn karakter. En vervolgens kunnen de transits van de planeten over de gevoelige punten in die horoscoop gebeurtenissen op aarde voor die persoon kleuren of starten.
Astrologie is daarmee een boeiend kennisgebied dat iedereen wel eens persoonlijk wenst te onderzoeken. Want wat u op school leerde was slechts algemene kennis. Het ging om algemeen bekende feiten, die u evenals de berichten in de reguliere media zelden zullen raken, want ze zijn voor u te abstract of spelen te ver weg. Wat er dagelijks met u gebeurt staat in geen enkel leerboek beschreven, maar het staat wel in de horoscooprubriek van uw krant. En daarom wilt u er toch wel iets van weten. En of het nu klopt of niet, eindelijk is er eens iemand die persoonlijke aandacht aan u besteed.
En om die astrologische wijsheid te achterhalen raadpleegt u natuurlijk niet een op planeettekens gebaseerde standaard uitdraai, maar consulteert u liever een echte astroloog die met zoveel extra factoren rekening zal houden. En omdat zo'n op maat gesneden verhaal voor iedereen weer anders is, is dat natuurlijk geen nieuws voor uw krant. Daar worden nog niet eens de horoscopen en transits van beroemdheden besproken. Dat gebeurt alleen in astrologie gespecialiseerde internetportalen. Maar kennis van dat soort zaken zou best wel eens belangrijk kunnen zijn voor u, uw vrienden en uw familie. En dat is doorgaans het geval, als het voor uw gevoel ook nog eens klopt als een bus.
Maar er was nog wel een probleem. Vrijwel alle uitspraken en denkwijzen die geldig waren binnen de astrologische gemeenschap bleken lokaal geldende, maar geen universele waarheden te zijn. Ze waren dus niet zomaar te generaliseren. En daarom kwamen ze dus niet in de krant te staan. Maar ze staan nog wel in de astrologische almanakken, die nog steeds op de markt verschijnen, omdat er nu eenmaal een blijvende behoefte aan hoop, geloof en liefde is:
Maar de door astrologen gebruikte symbolische wijze van interpretatie werkte helemaal niet zo voorspellend als de door biologen onderzochte astronomische effecten van zon en maan op het gedrag van dieren en gewassen. En dat geldt dus ook voor de niet-placebo effecten van astrologische almanakken. Alleen met goede marketing of sociale dwang konden die placebo-effecten nog aan de man gebracht worden. Maar niet bij iedereen en zeker niet bij empirische wetenschappers. Blijkbaar worden toch niet zo veel empirische gebeurtenissen op aarde door planeetstanden beïnvloed, of in ieder geval niet volgens het door astrologen gehanteerde model van het astrologische symbolisme. En dat gevonden feit beperkt het astrologische kennisdomein enorm.
Evenals de kerken en de adel na de Verlichting steeds meer moesten inbinden, verloor ook de astrologie steeds meer gezag. De expanderende natuurwetenschappen verklaarden gebeurtenissen steeds beter, terwijl theologen en astrologen maar weinig vorderingen maakten. Ze bleven maar speculeren over verouderde tradities zonder een gedegen empirische onderbouwing. Astrologen goten hun verhalen weliswaar in nieuwerwetse jasjes en bedachten indrukwekkende technieken om de vele uitzonderingen op hun regels te verklaren, maar een basaal empirisch onderzoek naar de astrologische uitgangspunten bleef uit. En zo verging het ook de theologen.
Dat gebrek aan empirische onderbouwing ziet u nog terug in moderne astrologieboeken, waarin volop gespeculeerd wordt volgens astrologische principes en zelfs logische verbanden worden gelegd met andere takken van wetenschap, zonder dat er verwezen wordt naar enig astrologisch onderzoek waaruit die veronderstelde astrologische verbanden zouden moeten blijken. Referenties naar relevant onderzoek ontbreken. In plaats daarvan wordt er een beroep gedaan op traditie en overlevering. Maar dat is niet veel anders dan wat alle theologen doen, als ze hun leer op onbetrouwbare bronnen uit de oudheid en middeleeuwen wensen te baseren. Maar ieder geloof in iets blijft natuurlijk uw vrije keus.
Maar astrologen en theologen stuitten steeds vaker op een postmodern probleem: Dat moderne burgers de eens aan hen geopenbaarde harmonie van de sferen (musica universalis) niet meer wensten te respecteren. Ze wilden net als opstandige peuters eerst zelf eens ervaren hoe de kosmos voor hen in elkaar stak. Maar iedere ouder en bewindvoerder weet dat experimenteren voor peuters en onwetenden een heel gevaarlijke bezigheid kan zijn. Hoe ga je daar als ervaren speler van dat spel mee om? U moet het kind dan veilige kaders bieden. Dus dat het kind eerst maar een huis van Lego bouwt, voordat het als architect van echte huizen kan optreden. En dat geldt ook voor het poppenspel. Maar als uw kind ouder wordt, moet u de gedachte dat u zijn levensruimte kunt blijven bepalen toch loslaten.
Onder het motto Schoenmaker blijf bij je leest, hadden astrologen ook eens kunnen nadenken over de vraag wat de toegevoegde waarde van hun weten eigenlijk nog wel was. Dus de vraag waarover ze nog iets wezenlijks konden zeggen, bijvoorbeeld vanuit hun indrukwekkende verbeelding en verhalencultuur. Dan hadden ze zich tot een nuttige culturele functie kunnen beperken. Zoiets als de monarch in een constitutionele democratie die de boel bij elkaar houdt. Of het op zondag gezamenlijk zingen in een voetbalarena of in de kerk. Het gaat bij dergelijke rituelen niet zozeer om de inhoud, maar om de beleving. Het is een gedeeld geloof in iets bijzonders - Ajax, God of wat dan ook - dat ons allen overstijgt. Zulke met het hart en ziel beleden tradities vormen nog steeds het zout van de aarde. Zonder die extra mythische dimensie wordt het leven saai en kleurloos en vallen hele gemeenschappen uiteen. Ook al zijn ze in de ogen van anderen heel zweverig en ogenschijnlijk volstrekt irrelevant. Maar dat geldt ook voor alle op het eerste gezicht zweverige praktijken als yoga, mindfullness of gongmeditatie. En dat geldt ook voor veel door wetenschappers gevonden gevonden empirische feiten. Wat hebben we daaraan? is de vraag die men dan stelt. Maar wie bedoelen we met men?
In plaats van zich te bezinnen over haar tanende machtspositie, bemoeide de voormalige Koningin van de Wetenschappen zich als een overbezorgde moeder met aardse zaken, waar haar vroegrijpe kinderen - hier de expanderende natuurwetenschappen - inmiddels al veel meer van af wisten. Zonder de ironie van haar tot kosmische proporties opgeblazen betweterigheid in te willen zien, bemoeide ze zich met andermans zaken. Een leerzame clip over hoe zoiets verloopt ziet u in de film Annie Hall (1977) van boogschutter Woody Allen. Een Joodse moeder in Brooklyn maakt zich grote zorgen over haar negenjarige zoon Alvy: "It is something he read". Wat is dat dan? vraagt Dr Flicker in The Universe Is Expanding :
Cineasten en acteurs als Woody Allen hebben moeite met beperkingen. En dat geldt ook voor de enthousiaste amateur astrologen die op het ADB Forum van alles met astrologische symboliek menen te kunnen verklaren, ondanks de waarschuwing van hun Forumbeheerder Alois Treindl, dat de astrologie maar een beperkt soort weten is. Zie de leerzame draad: What does the chart NOT show?
Op zich is de beperking van het kennisveld niet iets waar astrologen zich voor hoeven te schamen. Alle deskundigen op een bepaald kennisdomein krijgen er mee te maken. Want hoe geleerder u wordt, des te vaker zult u zich realiseren dat u maar weinig weet van uw vakgebied, laat staan van de rest van de wereld. Kiezen is verliezen en ook leren behelst veel afleren. Uw oude weten komt aldoor onder druk te staan, als u geconfronteerd wordt met nieuwe feiten. En steeds spelen ontelbaar veel nog onbekende factoren daarbij een rol. Zaken die u nog niet onderzocht had, zeg maar de blanke gebieden op de kaart van uw wereld. En meestal beseft u niet eens dat die blinde vlekken bestaan. Want wat u niet opmerkt, hoeft u ook niet te missen. Alleen als het behoorlijk misgaat, stelt u die waarom vraag misschien opnieuw.
Het gaat in de empirische praktijk steeds om een beperkt meer of minder weten van iets. Maar meer kennis is niet altijd beter. Zowel de kwaliteit als de kwantiteit van uw weten zijn van belang. Dat maakt bescheidenheid en ontzag voor een veel grotere wereld dan u kunt zien noodzakelijk. Zelfs profeten en heilige grotbewoners accepteren op een zeker moment Goethes In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister. Ze begrepen dat het geen zin had om honderden jaren op hun publiek vooruit te lopen met maar een beperkte kennis van zaken. En zonder respect voor de minder bedeelden had hun persoonlijke verlichting natuurlijk ook weinig zin. Om die reden kon ook Socrates veel van Xantippe leren. En moest Mozes weer van de berg af dalen om het gewone klootjesvolk te onderrichten. Maar de profeten hadden niet zoveel succes. Want nog steeds debatteren godgeleerden over de vraag wat G'd nu eigenlijk met die tien woorden had bedoeld. En moeten de Amalekieten nu gedood worden of niet? En hoe en wanneer?
Maar waar zit die aartsvijand van het ware geloof nu eigenlijk? Is het de koopman in u of bevindt de vijand zich elders? Voor dat soort vragen helpt het om Byron Katie: Whose Business Are You In? te bestuderen.
Tegenwoordig willen ook minder verlichte burgers met beperkte kennis van zaken, denk aan de vele amateur deskundigen bij uw kapper en uw stamkroeg, gehoord en gezien worden. En hoewel ze geen vaktijdschriften lezen, de vaktermen zelden begrijpen, moeten ze vanuit hun beperkte visie wel over van alles en nog wat hun zegje doen. Want ook zij moeten keuzes maken, bijvoorbeeld bij een referendum of op een verkiezingsdag.
Op zich is dat een uitstekend democratisch principe. Wat het gewone volk denkt en ervaart is groot van belang. En niet alleen in verkiezingstijd zoals veel politici geloven. Maar hun luidruchtigste woordvoerders leveren natuurlijk nog geen vakinhoudelijk meesterschap op. Dat was al een probleem op de Atheense marktplaats waar de grote filosoof Plato mee worstelde. Maar tegenwoordig kan iedere dwaas zijn relaas al kwijt via een virtuele megafoon op het internet. En dat is een veel groter probleem, omdat daar massaal misbruik van kan worden gemaakt.
Als grote ondernemingen op grote schaal het publieke domein al via sluikreclame en propaganda heimelijk beïnvloeden, zullen de fragiele democratieën minder goed werken. En dat geldt al helemaal voor de besluitvorming binnen sektarische gemeenschappen, die andersdenkenden meteen al uitsluiten. Exclusief denkende gemeenschappen trekken habituele zwart-wit denkers aan, die experts menen te zijn in kwesties van goed en kwaad. En omdat hun vermeende kennis uit loutere vooroordelen bestaat, hoeven ze niet eens meer over de details van al die ethische problemen na te denken. Ze hebben hun antwoord al paraat. Ze verklaren ingewikkelde problemen al kort en bondig in 140 tekens op Twitter, voordat een weldenkend mens pas zijn gerede onderzoeksvraag op een paar A4'tjes geformuleerd heeft...
Betweters als Donald Trump kwamen daar verrassend goed mee weg. Hoe kan een president zo zwetsen en toch aanblijven? Dat is voor een redelijk denkend mens een raadsel. Maar een astroloog of een cultuurfilosoof kan zoiets wel verklaren. We komen er later nog op terug. Omdat er meerdere manieren van waarheidsvinding bestaan.
Hou
je niet bezig met dingen waar je geen weet van hebt. Dat is de
boodschap van deskundigen aan betweters en magiërs. Theologen en
demagogen worden daarom niet meer geacht om het beleid te bepalen bij
een overstroming of pandemie. Daar hebben ze niet voor geleerd. Ze
mogen hoogstens wat parallellen trekken met soortgelijke Zondvloed en
Plaag verhalen uit de mythologie van hun bijbel om bij het volk aan
te geven dat het dit keer menens is.
Maar net als vroeger wordt de urgentie van de grote sociale en ecologische vragen waar deze planeet mee worstelt door veel mensen niet ingezien. Want onbescheiden ego's houden niet van beperkingen. Ze willen liever als halfgoden door het leven gaan. Ze spiegelen zich daarom liever in de aan hen bekende verouderde mythologieën en verhalen. En ze hopen net als Zeus en Mercurius wel weer met de gevonden feiten weg te kunnen komen.
En dat gebeurt dus ook in de astrologie. Zo doen medisch, economisch of psychologisch geschoolde astrologen nog steeds uitspraken over vakgebieden, waar ze geen jota van snappen. Maar als ze ergens een Jod Figuur in uw horoscoop zien staan, dan hebben ze wel een astrologisch gezien juist antwoord paraat om de bekende zijnsvragen voor u te beantwoorden, waar deskundigen terecht nog geen antwoord op geven:
We zien dit antieke denken ook terug bij miljarden gelovigen die menen dat de goden en profeten uit hún heilige boeken, het eeuwen later nog steeds beter weten. En dat terwijl die goden en profeten volgens hun eigen boeken niet eens zo kenbaar zijn. Dat was immers het uitgangspunt van het bijbelse afbeeldingsverbod. U mag geen vastgeroest beeld van uw levendige schepper maken. En dat geldt ook voor zijn schepping en geliefde profeten. Ik ben die ik ben en dat is op ieder moment voor iedereen weer anders. Hoe zou u een allesomvattende G'd zijn magistrale Schepping anders kunnen definiëren?
Maar orthodoxe gelovigen kunnen de beperktheid van hun eens opgedane traditionele weten nu eenmaal niet relativeren. Deze in tradities gelovende mensen keren zich tegen moderne ideeën en menen van alles te kunnen verklaren met een begrippenarsenaal dat nog uit de Oudheid stamt. Dat werkte ooit fantastisch in een door hen geïdealiseerde Gouden Eeuw, toen vrijwel iedereen zich nog aan de regels hield. Maar dat is nu niet meer het geval vanwege de modernisten, die in de goede oude tijd nog netjes konden worden opgeruimd, maar nu in het kader van de mensenrechten niet meer als Amalakieten mogen worden behandeld. Maar negeren of zwart maken kunt u ze nog wel.
Maar is er een weg terug naar dat veel betere Rijk van Atlantis of het oorspronkelijke Kalifaat? Zoals in Donald Trumps Make America Great Again (MAGA) fantasie? Ik verwacht het niet. Want veel begrippen die in de Oudheid en Middeleeuwen nog enige betekenis hadden, zijn door moderne encyclopedisten inmiddels naar het rijk van de fabelen verwezen. Bijvoorbeeld het antieke idee dat er slechts vier elementen bestaan, waarmee u van alles en nog wat kunt verklaren:
Het gevolg van dit antieke denken voor de astrologie is een gebrek aan specificiteit, dat nog eens versterkt wordt doordat astrologen hardnekkig vasthouden aan het zogeheten astrologisch symbolisme. Daar konden astrologen in het verleden van alles mee verklaren, maar helaas konden ze er geen voorspellingen mee doen omdat de modernisten hen toen ook al dwars zaten. Bij deze alchimistische werkwijze worden zonder enig voorbehoud objecten, concepten, eigenschappen en processen met een astrologisch timmermansoog over twaalf hopen verdeeld op basis van symbolische gelijkheid en/of traditie. En vervolgens worden daar blindelings logische operaties mee uitgevoerd, die in de oudheid misschien nog wel eens klopten, maar tegenwoordig nergens meer op slaan. Het eindresultaat van deze alchimistische roulette met de inhoud van uw horoscoop zijn uitspraken die soms voor u zinnig lijken, maar waarmee u zelden een concrete voorspelling kunt doen.
Zo'n irrationele werkwijze klinkt een weldenkend mens vreemd in de oren, maar dat snelle associatieve denken domineert wel ieder mensenbrein. En dus ook het brein van sceptici die astrologen al bij voorbaat malloten vinden, zonder zélf enig serieus astrologisch onderzoek te hebben bestudeerd of uitgevoerd.
Volgens de psycholoog Daniel Kahneman maken normale burgers in 98% van de gevallen gebruik van het snelle op vooroordelen gebaseerde systeem 1 denken. En het astrologisch symbolisme is daar gewoon een speciaal geval van, maar er zijn veel meer cultureel bepaalde vormen van zien en beleven die op die manier werken en als een meme kunnen blijven bestaan. En dat kunnen volgens Kahneman ook cultureel bepaalde irrationele standpunten zijn die al eeuwen op universiteiten voor nogal wiedus argumenten doorgaan:
Om dat soort redenen kunnen ook de meest absurde politieke slogans en reclameboodschappen u beïnvloeden. Met inhoudelijk vage, maar emotioneel krachtig beelden kunt u het denken en gedrag van mensen sturen en verklaren. Maar betrouwbaar is dat associatieve denken niet, omdat de wereld inmiddels veel complexer is geworden. En dat probleem lost u niet op met een romantisch verlangen naar een magisch verleden, waarin alles astrologisch gezien nog wel op de juiste plaats en tijd geboren leek te zijn. Zie ook het boeiende artikel van Dale Huckeby: After Symbolism:
Ik zie, ik zie wat jij niet ziet lijkt een leerzaam kinderspel te zijn. En dat is het ook als het volgens de empirische regels uitgevoerd wordt. Het gaat dan over iets zien, maar toch ook willen weten dat ook anderen dat kunnen zien. Dit spel is de basis van de empirische wetenschap. Maar voor meer eigengereide Ik weet, ik weet, wat jij niet weet machtsspelletjes gelden weer andere regels. En daar gaat het nog wel eens mis als ideologen en mannetjesmakers in dingen geloven die anderen niet zien zitten. Opponenten worden dan monddood gemaakt met dooddoeners en ander machtsvertoon. Miljoenen mensen vonden onder tirannieke betweters een tragische dood.
Maar gelukkig bestaan er ook mensvriendelijke wegen om met de door u gevonden waarheden om te gaan:
Het op taal en semiotiek gebaseerde symbolische denken helpt astrologen bij de analyse van belangrijk geachte astrologische feiten. Maar voorspelbaar bleek ze niet. En dat is wel begrijpelijk. Een theorie die zo algemeen en flexibel is dat iedere amateur astroloog er van alles mee kan verklaren, kán ook niet voorspellend zijn.
Maar daarmee werd de astrologie in feite een vorm van bijgeloof, een mentaal trucje, dat de mensen hoogstens helpt om een onzekere en complexe wereld tijdelijk te interpreteren. Net als de propaganda van een despoot of de peptalk van een manager zal die manipulatie van de werkelijkheid een tijdje werken, maar later toch niet meer. En daarna moet u wel een heel gekleurde bril opzetten om in dat ongelooflijke verhaal te blijven geloven. En dat doen veel gelovigen ook, waarbij ze steun zoeken bij hun geloof- en lotgenoten in studiegroepen. In zo'n besloten kring worden ze niet gestoord door anderen.
En dat hoeft tegenwoordig niet meer in rokerige achterafzaaltjes, waar ooit de revoluties werden voorbereid. Dat mag ook uit volle borst zingend in uw kerk of onder invloed van peppillen swingend tijdens een house party. En het gebeurt tegenwoordig ook massaal en anoniem via private kennisgroepen op het internet. We leven dus in een tijd waarin de complottheorieën wemelen. En dat is niet geheel onterecht, want veel overheden hebben er een handje van om hun bevolking via een beperkte toegang tot de media te manipuleren.
Machthebbers
en belangengroepen kunnen u ook subtiel misleiden via
maatschappelijke structuren. Met straf en beloning konden ze
bijgeloof en tics zoals de Hitler groet invoeren. Zo kon de
psycholoog en duivenhouder B.F. Skinner zijn duiven via manipulatie
van zijn voedselmachine irrationele trucjes aanleren (*):
Als je dit of dat irrationele huppeltje maakt, dan krijg je graan. En
hoe dat er bij mensen uitziet ziet u in het dwaze loopje van Monty
Python hiernaast. Als u zo rondloopt, dan bent u een echte Brit.
Toch bood Skinner zijn duiven geen zekerheden. Als de duiven via
instrumenteel leren (operante conditionering) vaak genoeg
deden wat hij wilde, was Skinners lol er af. En dan veranderde hij de
regels weer. Zo'n grillige baas of opperwezen kunt u maar beter
mijden.
Maar zoals Skinner zijn duiven heel slim met een voedselmachine bedroog, houden de vele tirannen hun onderdanen zowel fysiek als mentaal gevangen in een vals wereldbeeld. Vaak kiezen die ze daar vrijwillig voor, want evenals Skinner bieden tirannen hun slachtoffers brood, spelen en hippe trends. Als je maar doet wat zij beloven. En anderen worden blijkbaar in die gouden kooi geboren. Maar als u u eenmaal vast zit in zo'n besloten wereldbeeld, dan is de nooduitgang niet meer te vinden. Hoe ontsnapt u uit zo'n enge wereld van list en bedrog? Door een nog slimmere duif te worden? Nee, want dan conformeert u zich met de willekeur van de aan u opgelegde regels. En na een tijdje stuit u toch weer op hetzelfde probleem, dat de gegeven rat race niet het leven is dat u wilt leiden. Het waren niet de feiten en omstandigheden die u zag. U moet dus veel verder kijken dan uw neus lang is. Er is transcendentie voor nodig, want de beslotenheid (immanentie) van uw wereldbeeld is het gevang. U hebt dus altijd irrationaliteit en verbeeldingskracht nodig om aan de geestdodende sleur te ontkomen.
Astrologen wijzen dan graag naar Plato's allegorie van de grot, waarbij de zichtbare wereld die van de zintuigen is en de hogere wereld die van de goddelijke Ideeën zou zijn. Maar de Atheense stadsdemocratie van Plato had weinig met onze wereld gemeen. Toen waren de meeste mensen nog ongeletterde boeren die agrarische producten op de markt brachten, maar nu gaat het om hoog opgeleide beeldschermwerkers in een kenniseconomie. De ongeletterde boeren zagen de kakelbont gekleurde beelden in Griekse tempels nog voor goden aan - op straffe van de doodstraf als ze er niet meer in geloofden. Maar de modernisten van nu weten wel beter en zappen verveeld tussen de virtuele helden op Netflix, het breaking news en hun persoonlijke Facebook pagina naar iets dat hen echt aangaat.
Die diepere mythische laag van de Griekse boeren, hoe onrijp en puberaal die ook mag lijken, bestaat volgens psychologen en cultuurfilosofen nog steeds in de hedendaagse mens. Tijdens dance festivals verliezen jeugdigen zich in Dionysische trance met peppillen en veel licht en geluid. Cultfilms als The Matrix en Tolkiens Lord of the rings werden kassakrakers. Verlies van contact met hun eigen mythische dimensie (Hoger Zelf) geeft vakkrachten niet de door hun managers beoogde rationele sturing, maar voert juist tot een gevoel van doelloosheid en opgebrand zijn. Gebrek aan spirituele uitdaging voert tot het einde van uw romantische huwelijk en veel andere cultureel bepaalde sprookjes.
Het is een gegeven dat mythen en fabels er ook voor de moderne mens nog steeds toe doen. Reclamemakers, volksmenners en business guru's maken gretig gebruik van die onbewuste dimensie. En dat doen ze nogal eens op een manipulatieve manier. Om die reden zijn ook irrationele overtuigingen zeer de moeite waard om te bestuderen. Persoonlijke doelen en waarden die zin en betekenis aan ons leven geven, bepalen onze betrokkenheid met ons leven. Hoe dom, lokaal, beperkt en irrelevant dat individuele streven in de ogen van anderen ook mag zijn. Dat wat de publieke omroep u over de wereld vertelt is maar de dominante kijk van een randstedelijke journalistieke elite. Maar beseffen die Randstad bewoners wel wat zich in de periferie afspeelt? Vraag het aan Groningers, Friezen en Drenten. Ze voelen zich vaak niet gehoord. En zo bestaan er veel meer tegenstellingen in iedere maatschappij, die als een ondergrondse veenbrand woeden. En daar hebben de postmodernisten dus weer een punt.
Plato's dualistische opvatting van twee werelden, de banale materiële wereld en een hogere geestelijke werkelijkheid, zien we ook terug in de theosofie. Astrologen en theosofen identificeren zich bij voorkeur met de hogere wereld van de geest, de vermeende schipper op het schip. Dat beeld van een opperwezen dat aan het roer staat en het schip door woelige wateren leidt, spreekt hen wel aan. Maar niets is zo gevaarlijk als de identificatie met een ondeugdelijk model van de werkelijkheid. Dat blijkt steeds weer uit de geschiedenis van landen, culturen en personen, die te weinig rekening hielden met de minder bedeelden. Wie het kaf te vroeg van het koren wil scheiden doodt ook het graan.
Moderne neuroten en ook de vele besloten culturele gemeenschappen, zitten vaker vast in een illusionaire wereld van oudbakken ideeën en concepten, dan dat ze vastlopen in de levendige dynamiek van de materiële werkelijkheid. De fysieke wereld kent dankzij de moderne techniek juist veel mogelijkheden, terwijl onze ideologisch geconditioneerde binnenwereld steeds vaker het gevang is. We zouden er met meer kennis van zaken doorheen moeten breken.
Skinners
duif zou dan na de studie van beide werelden, zeg maar die van de
kooi met de voedselmachine en die van de listige demiurg die aan de
touwtjes trekt, de weg naar zijn oorspronkelijke natuur terug moeten
vinden. Maar dat is nog slechts een seculiere voorstelling van dit
spiritueel gebeuren. Want astrologen geloven dat bij zo'n Uranische
doorbraak ook de planeten voor de duif gunstig moeten staan. Dat
laatste maakt die uitbraakpoging pas tot een mythisch gebeuren. Maar
om zo'n belangwekkende astrologische hypothese te toetsen zijn nog
wat meer observaties nodig om die relatie vast te stellen. En het
liefst ook enig beslissend experimenteel onderzoek met proefdieren,
om het precieze werkingsmechanisme ervan te ontwarren. B.F. Skinner
zou u er veel over kunnen vertellen. Maar helaas ontbreekt die
documentatie. Het bleef slechts bij geruchten, zoals zo vaak in
theologische en astrologische wonderverhalen. En vreemd genoeg kwam
dat gebrek aan bewijs niet doordat een despoot dit baanbrekende werk
stelselmatig saboteerde met censuur en desinformatie, zoals in
dictaturen en schijndemocratieën zo vaak gebeurt. Nee, de
astrologen namen zelf niet de moeite om hun eigen aannames serieus te
onderzoeken. Misschien meenden ze dat zoiets voor hun eeuwige
waarheden niet nodig was. Zoals ik als schoolkind vol vertrouwen in
het poëziealbum van mijn boezemvriend schreef:
Maar die boezemvriend verdween wel uit mijn zicht. De woorden rijmden, de symboliek was goed gekozen, maar de waarheid raakte zoek. En met die diepe waarheid komen we weer terug bij de geschiedenis van de astrologie.
Naarmate de tijd verstreek, werd duidelijk dat het astrologisch symbolisme geen voorspellende waarde meer had. Dat magische, symbolische, maar wat al te menselijke denken, dat in de oudheid en middeleeuwen nog scheen te werken, had in de moderniteit zijn glans verloren. De voorspellende waarde van het astrologisch symbolisme bleek niet beter dan door toeval kon worden verwacht. En dat is nog steeds de stand van astrologische zaken.
Het dieptepunt viel ongetwijfeld op 16 Juli 1917, de dag waarop de prominente Engelse astroloog en theosoof Alan Leo (1860-1917) veroordeeld werd wegens waarzeggerij. Spoedig daarna zou hij aan een beroerte komen te overlijden. Maar niet nadat hij zich teruggetrokken had om in Cornwall het astrologische denken te herschikken in de richting van de karakterlezing en niet meer als de voorspeller van een onvermijdelijk noodlot ["to recast the whole system and make it run more along the lines of character reading and less as the assertion of an inevitable destiny"].
Wat hierop volgde, maar wat helaas nog steeds gebruik maakt van het archaïsche symbolische denken, staat nu bekend als Psychologische astrologie (Wikipedia):
In dit geval wordt het astrologisch symbolisme toegepast op de menselijke ziel of psyche, die volgens astrologen bij ieder mens toch weer anders vormgegeven is. En hoe uw individuele astrologische plaatje in elkaar steekt, dus wie ben ik en wie ben jij, dat wil ieder mens toch wel weten. U hoeft niet in astrologie of roulette te geloven om er eens mee te willen spelen. U kunt het ook als een lichtvoetig vertier opvatten. Zeg maar zoiets als carnaval, waarin u zich een paar dagen lang als een fabeldier mag verkleden. En ook al gelooft u niet in handleeskunst of astrologie, de empirische kennis van de wereld is ook niet alles. Want het duurt wel heel lang om al die wereldse kennis te achterhalen en op van alles en nog wat toe te kunnen passen. Er zijn zelfs pessimisten die geloven dat zoiets nooit lukt.
Een in astrologie gelovige kan het ongelijk van een scepticus niet bewijzen. En omgekeerd lukt dat ook niet. Dat is een schier onmogelijke taak, omdat hun denkramen teveel van elkaar verschillen. Daarom hebben we steeds weer te maken met allerlei paradigma's over hoe de wereld in elkaar zit. En in de postmoderne wereld mag iedereen die voor zichzelf bepalen en dus zelf uitmaken welke modellen van de werkelijkheid er voor hem toe doen. En dat gebeurt niet alleen op de verkiezingsdag, maar op iedere dag dat u keuzes moet maken. En dus eigenlijk wel op ieder moment dat u wakker leeft. Maar om uw keuze goed te maken moet u de verschillende verkiezingsprogramma's wel eerst bestuderen, zodat u er wat ervaring mee kunt opdoen. En het liefst zou u ze wat met elkaar willen combineren, zoals benamingen als psychologische astrologie en medische astrologie al suggereren.
Maar u moet met al die diversiteit toch wel uw levenspad kiezen. Als u het na lang dralen zelf niet doet, dan beslissen anderen wel voor u. Vaak komt u dan op het brede pad van de verloren zoon terecht, waarmee u op zijn best door schade en schande wijs mag worden. Maar ook al leerde u iets over het smalle pad op uw zondagsschool, of over het Goede, Ware en Schone van de dichters, dan nog weet u niet of u via hard werken aan uzelf uw bestemming zult bereiken. Tegen de tijd dat u na u een langdurige studie theologie of filosofie iets zeker denkt te weten, is dat thema zelden nog relevant. En ondertussen hebben uw klasgenoten het al elders gemaakt blijkens de door hen op Facebook en Twitter achtergelaten berichten en kiekjes. En ook al weet u dat zo'n internet c.v. ook maar een opgeblazen werkelijkheid is, krijgt u toch wel het knagende gevoel dat u iets wezenlijks hebt gemist. Omdat u blijkbaar van het juiste pad bent afgedwaald.
Daarom
zoekt ieder mens al vroeg in zijn leven een richtsnoer voor al zijn
levensvragen. Zeg maar, een strategie, een soort kaart of een map van
de wereld waarop ook uw bestemming staat. Iets waarmee u in een keer
de zin van uw leven kunt overzien. Het moet natuurlijk wel iets zijn
dat we met anderen gemeen hebben. Want als iedereen weer een andere
taal spreekt, weet u ook niet wat u moet doen. Het leven kan nu
eenmaal niet aldoor een wonderbaarlijke Pinksterdag zijn. Maar banaal
en alledaags moet het plaatje ook weer niet zijn, want zo'n zelfbeeld
zal u snel vervelen. U zoekt eigenlijk iets zoals het bekende
zondagschoolplaatje van de brede
en de smalle weg, maar dan wat meer van deze tijd en het liefst
voor u persoonlijk op maat gemaakt. Want met een confectiepad wilt u
zich ook niet identificeren.
Dergelijke mythologische perspectieven op de wereld komen en gaan, omdat er een enorme behoefte is aan eeuwig geldende morele richtsnoeren voor ons bestaan. Ze komen dus veelvoudig tot u via uw cultuur en opvoeding. Maar ook vele randfiguren hebben hier weet van. En die duistere figuren trachten uw gedrag en denken heimelijk te beïnvloeden. Daar ging het plaatje hierboven dus over. Welk pad moet u dan kiezen? En wie is wie in zo'n situatie? Want misschien presenteert de Antichrist u het brede pad wel als het smalle pad? Bij zo'n moreel dilemma kan het enorm helpen dat een enneagram deskundige, kabbalist of astroloog u kan vertellen dat er ontelbaar veel wegen zijn om naar G'd terug te keren. Al die wegen leiden naar Rome, als u maar met de gemene deler rekening houdt. Bijvoorbeeld met het idee - meer is het voor uw ziel niet - dat u eens zult sterven. En dat u voor die tijd nog wel wat zinvols op aarde wilt hebben gedaan. Daar gaat het bij dergelijke kwesties om.
Voor de unieke kaart van uw binnenwereld vanuit het astrologische perspectief bezien kunt u bij een psychologisch geschoold astroloog terecht. En wat die astroloog over uw geboortehoroscoop zegt, valt niet meer onder het kopje waarzeggerij. Het gaat om een combinatie van toegepaste psychologie en traditioneel astrologisch weten, waarbij het accent ligt op het in uw horoscoop vastgelegde groeipotentieel. Het gaat dus niet om de gevonden feiten, maar om de vele nog niet door u voorziene mogelijkheden om uzelf te overstijgen. Om iets nuttigs voor de gehele samenleving te doen
De actuele feiten kan een astroloog niet uit uw horoscoop halen, maar hij heeft wel zicht op uw groeipotentieel. Om die reden staan moderne astrologieboeken vol met werkwoorden als "zou" en "kan". Die woorden verwijzen dan naar mieterse zaken die zich volgens de astrologen in het verleden regelmatig voordeden en die zich ook in uw leven ontvouwen kunnen. Vergelijk het met de verhalen uit de kinderbijbel waarmee christenen opgegroeid zijn. Ook u kunt ineens zomaar in een leeuwenkuil terecht komen. Wat moet u dan doen? Dan is het wel handig om op zoiets voorbereid te zijn. U hoeft dan niet meteen in paniek te raken, maar u kunt ook eerst een schietgebedje doen.
Volgens
de astroloog Dane Rudhyar symboliseert een eik-patroon in uw
horoscoop dat u bij wijze van spreken van een klein eikeltje in een
stevige eikenboom kunt transformeren, maar bepaalt de astrologie nog
niet of u daarin slaagt. Want net als in de natuur wordt niet iedere
eikel of eik-in-potentie een volwassen eik. En zo kan er zowel
materieel opzicht als symbolisch gezien een topjaar voor eikels
bestaan. Zie de titelpagina van een boekje over in de media gevonden
dubbelzinnigheden van het genootschap Onze
Taal hiernaast.
Uw astrologische potenties worden dan een extra beschermlaag rondom uw ziel, die u met behulp van kosmische beschermengelen wel ergens terecht zullen brengen. U vindt uzelf terug in uw oorsprong, zeggen we dan. Maar niemand heeft daar nog enige weet van.
En hoewel geen astroloog uit úw horoscoop voor- of achteraf kan afleiden of u fysiek gezien als een eik, kwal, aardbeving, man of vrouw geboren bent - de welbekende feiten en omstandigheden van de strenge saturnale rechters - menen ervaren spiritueel geschoolde astrologen wel uit uw horoscoop af te leiden of u in potentie tot een stevige eik of een ergerlijke kwal kunt uitgroeien. Want spiritueel gezien wordt een eik-in-potentie natuurlijk geen verwaande kwal. En fysieke kwallen met een eik patroon in hun horoscoop, zullen zich dus anders dus gedragen dan gewone kwallen. Dat is voor de daarin gelovende spiritueel gezien een nogal wiedes verhaal. Maar hoe voorspellend is zo'n groot verhaal als iedere horoscoop weer anders is? En u er in de empirische praktijk dus niets en dus ook geen enkel bijzonder voorval logisch gezien mee kunt voorspellen?
Maar óf en wanneer ú erin slaagt om zoiets bijzonders als uw eigen astrologische gelijk te realiseren valt dus door geen enkele astroloog vooraf te voorspellen. Dat hangt weer af van zoveel andere empirische factoren: Astrologische, fysieke, sociale en andere. Want door de opkomst van de empirische wetenschappen is de wereld ook voor psychologisch geschoolde astrologen veel complexer geworden. En dan hebben we het nog niet eens gesproken over het postulaat van de vrije wil en statistische problemen als de standaardfout, die in de jaren vijftig van de vorige eeuw de wetenschappelijke wereld op zijn grondvesten liet schudden. Zie: Statistiek en astrologie volgens Dane Rudhyar (Dutch).
Maar dat het veel oude wijn in nieuwe zakken beroemdheden gelukt is om hun potentie te verwezenlijken, staat voor veel in dat achterbakse gelovende principe astrologen natuurlijk wel vast. De beste voorbeelden hiervan staan in hun astrologieboeken beschreven. Om dat principe te illustreren gaan we verderop De horoscoop van Donald Trump en andere astrologische mafkezen bespreken.
Maar er bestaan ook andere astrologische uitgangspunten. Daarover gaat het hoofdstuk Grijze muizen aan de macht:
Astrologen mogen en zullen natuurlijk ook volop speculeren over de goede en slechte tijden van potentiële eiken. Dat is volgens hen hun gerede expertise en anders valt het nog wel onder het recht op de vrijheid van meningsuiting van iedere gek. En aan dat principe mogen we dus niet aan tornen. Het is zoals het is. Maar een ieder kan wel de redelijkheid (Kants Sollen) of nog beter de empirische feitelijkheid (Kants Sein) van uw uitgangspunten betwisten. Is een goed jaar voor stomme eikels ook een goed jaar voor u? Dat valt nog te bezien. Wie controleert dergelijke speculaties? Wie doet aan follow-up? Zijn dat alleen maar de goed gelovige eikels? Of zit er toch een kern van waarheid in dit merkwaardige verhaal? Hoe achterhaalt u dat op een eerlijke manier en dus niet slechts op basis van uw voorkeuren en emoties?
Dat ieder ik zichzelf als anders ervaart dan de rest van de wereld behoeft geen astrologische verklaring. In dat empirisch wapenfeit gelooft natuurlijk ieder ego. Een ieder ervaart de door hem of haar aangetroffen schepping nu eenmaal anders. Maar gedragen ego's zich in de empirische praktijk wel zo bijzonder als ze denken te zijn? En kunnen we een zinvol onderscheid maken tussen Saturnalen, Uraniërs, Neptunianen en door Pluto geïnspireerden in teken en huis? En wat zijn dan de verschillen? Hoe zien astrologen dat en wat zeggen anderen daarvan? Dat zijn de journalistieke vragen waarmee we ons natuurlijk bezig mee zullen houden. Maar het zijn dan wel de voor iedereen zichtbare gevonden feiten die ertoe doen.
In het artikel The wisdom hierarchie bespraken we de afhankelijkheid van wijsheid, kennis en informatie van correcte data. Geen wetenschapper of astroloog zal daar bezwaar tegen maken, totdat de resultaten van empirisch astrologisch onderzoek boven water komen. Dan hebben we de poppen aan het dansen. Want zelden komen die bevindingen overeen met wat door astrologen was verwacht en dan worden astrologen defensief.
Dat laatste komt verderop nog ter sprake, maar eerst wil ik u iets over de aard van simpele feiten en hun statistieken vertellen. Het is zo vanzelfsprekend dat u het ongetwijfeld al jaren wist, maar in tijden van aanvallen op de media willen mensen het nog wel eens vergeten. Namelijk dat de resultaten van zorgvuldig journalistiek of wetenschappelijk onderzoek er toe doen. En dat het niet productief is om feiten en statistieken die uw mening weerspreken te negeren of te ontkennen. Maar dat u daar juist van zou kunnen leren. Zo simpel is het.
Schoolkinderen hebben geen moeite met de gevonden feiten, maar ouderen met een vastgeroeste kijk op de wereld vinden het lastig als de resultaten van actueel onderzoek niet in hun straatje passen. Want dan zouden ze hun denkraam moeten herzien. Maar dat willen ze niet, want veranderen is lastig en het kost hen al zoveel energie om hun hoger weten zelf in de praktijk te brengen. Laat staan hoeveel moeite dat al oplevert met hun directe omgeving. En dan beklagen ze zich over Lies, damned lies, and statistics. Maar hoe terecht is dat?
Via het minutieus vergaren en analyseren van ruwe data produceren wetenschappers en journalisten informatie, die naar verwachting tot meer kennis leiden zal. Wetenschappers publiceren de onderzoeksresultaten van hun studies in vakbladen. Journalisten zetten de uitslagen van een verkiezing per provincie of grote stad voor u op een rijtje. Astrologen noemen de datavergaring een derde huis activiteit, het analyseren en toepassen ervan hoort bij het zesde huis thuis en het integreren ervan tot academische kennis of een hogere filosofie zou een negende huis activiteit moeten zijn. En in het twaalfde huis laten ze dat hoger weten weer los om opnieuw te kunnen beginnen.
De meeste mensen willen wel de summiere feiten kennen, maar niet overspoelt worden door allerlei irrelevante details. Bij een stembusuitslag van een stad gaat het dus niet meer om de stembussen met ruwe data van vóór de stemtelling, maar om de einduitslag. De stembiljetten moeten natuurlijk nog wel opvraagbaar zijn, voor het geval er gefraudeerd mocht zijn. Dan spreken we van Lies, damned lies, and statistics en wel in die volgorde en moet de telling worden overgedaan. Maar dat is geen statistisch probleem, want de statistische methoden hoeven er niet voor worden aangepast. Het is eerder een juridisch probleem. Is die stem rechtsgeldig of niet? Heeft iemand even niet opgelet of zijn de feiten bewust verdraaid?
Soms kan de wijze van presentatie van bepaalde feiten in een krant de indruk wekken dat er Lies, damned lies, and statistics bestaan. Maar opnieuw is de volgorde van belang. De gekozen framing of de verpakking van informatie is op zich geen statistisch probleem, maar gewoon een besluit van de eindredactie. En of de krant nu links of rechts is, het zal zelden om geschoolde statistici gaan.
De wetenschap van de statistiek helpt journalisten, wetenschappers en andere in feiten geïnteresseerden juist bij die informatie verschaffing. Ze biedt ons de mogelijkheid om de bij onderzoek gevonden ruwe data samen te vatten op een manier die nog goed te overzien is. U wilt van de overheid weten hoeveel stadgenoten op iedere partij hebben gekozen, absoluut of percentueel, maar u hebt geen behoefte aan een kopie van alle stembriefjes van ieder stembureau. Die veelheid aan details zou u slechts verwarren. Daarom hebt u baat bij overzichtelijke statistieken.
Tenzij u zoals een Donald Trump anders denkt over de door stemmentellers aangetroffen feiten. Ookdat is uw goed recht. Maar dan moet u wel met aannemelijke alternatieve feiten komen om ze te kunnen weerspreken. Maar dat doen despoten liever niet. In plaats daarvan benoemen ze voorlichters, deskundigen en rechters die hun versie van de waarheid zullen ondersteunen. Ze brengen de vrije pers in diskrediet en preken bij voorkeur voor eigen publiek. En dat houden ze het jaren vol door de kritische anderen uit te sluiten in een tot op het bot verdeeld land. Maar is zo iemand dan nog een geboren leider? Hoe lang houdt zo'n onevenwichtigheid stand?
Ook uw hersenen verwerken aldoor enorm veel informatie. Inwendige en uitwendige receptoren stellen op ieder moment miljarden potentiële gewaarwordingen vast, maar u wilt alleen geïnformeerd worden over wat er in uw hier en nu echt toe doet. Dus niet over de jeuk bij uw kleine rechter teen tijdens een functioneringsgesprek, maar wel over de subliminale pijn die aangeeft dat u zult doorliggen als u zich niet tijdig omdraait. Daarom wordt u in u slaap regelmatig door uw reptielenbrein gewekt, maar merkt u de voetschimmel bij uw teen pas veel later op. Tenzij u een geboren hypochonder bent, want dan hebt u weer andere prioriteiten.
En aldus zal ook een ervaren vogelaar, astroloog of apendeskundige soms zaken zien die de gemiddelde Studio Sport liefhebber niet ziet. We hebben het er al eerder over gehad in De eenzame vogelaar ontmoet een hemels wezen:
Bestudeer
om die woorden nu eens zelf te ervaren het artikel De
onzichtbare gorilla op de Wikipedia en bekijk de filmpjes op The
Invisible Gorilla: And Other Ways Our Intuitions Deceive Us. Wat
gebeurt hier? Hoe kan dat? De Wikipedia zegt hierover:
Moeder natuur sorteert zonder dat u het doorhebt allerlei hoofd- en bijzaken voor u uit. Zowel de menselijke gewaarwordingen als denkprocessen verlopen grotendeels in de automatische piloot zonder dat we er veel grip op hebben. Daarom zal ons bewuste Ik de waarde van de subtielere gevoelens en gewaarwordingen van ons lichaam systematisch onderschatten. Totdat u in de problemen komt en de algoritmen niet meer werken. Dan raakt u overspannen (aanpassingstoornis), werkt het filter niet meer en raakt u door al die prikkels overvoerd.
Es ist mehr Vernunft in deinem Leibe, als in deiner besten Weisheit, hield de filosoof Friedrich Nietzsche de asceten van het lichaam voor. Ze dachten dat ze met wilskracht het lichaam konden overwinnen. En als u met wilskracht uw aandrift om u te krabben of om boos te worden even kunt onderdrukken, dan bent u het dier in u op zijn minst tijdelijk meester. Maar als u uw natuurlijke noden te lang onderdrukt, dan komen ze terug als tekort gedane kinderen die aldoor meer aandacht zullen vragen. Het zal u slapeloze nachten opleveren omdat de spanning tussen uw al dan niet bewuste wensen en de tastbare realiteit uw nachtrust verstoort.
Slimme algoritmen, die in de survival of the fittest strijd hun effectiviteit hebben bewezen, zitten in uw genen gebakken. Die erfenis uit de prehistorie heeft zowel voor- als nadelen. Wie suikerziekte heeft, weet hoe lastig het is om het suikergehalte in uw bloed zelf te reguleren. Gelukkig regelt uw autonome zenuwstelsel dat voor u. En zo verloopt ook het zichtbare gedrag van mens en dier grotendeels in de automatische piloot. Zo is het jagen op een prooidier een aangeboren eigenschap van roofdieren. Door spel en oefening perfectioneren ze die kunst. De welpen zien dit gedrag van hun familie af. Een welp die over iedere stap moet nadenken, die redt het niet buiten de dierentuin.
Mens en dier leren vooral van de praktijk. Imitatie werkt daarom beter dan formeel leren, dus het klassikaal of uit boeken leren hoe u het in de praktijk zou moeten doen. Daarom worden leraren en politici niet zozeer op hun woorden afgerekend, maar vooral op hun nonverbale gedrag. Jagers kwamen erachter dat ze bepaalde dieren konden domesticeren. Ze werden veehouders. Akkerbouwers leerden planten en ossen naar hun hand te zetten. Dergelijke technieken zijn niet genetisch, maar cultureel bepaald. En ook culturele gebruiken worden vooral door leren van de praktijk overgedragen. Maar de meest bruikbare methoden werden ook in boeken vastgelegd, zodat ze konden worden gememoriseerd en verspreid.
Met de uitvinding van het schrift kwam een grote cultuurversnelling. De gesproken taal werd gestandaardiseerd en gemakkelijker herinnerd. En zo begon de geschreven geschiedenis. Ook de uitvinding van de boekdrukkunst had een enorme impact op de ontwikkeling van cultuur en techniek. Met wat geld en macht kon iedereen zijn ideeën via vlugschriften verspreiden. Zo snel, dat de overheidscensuur dit niet meer kon bijbenen. En recent bracht het internet een kennisrevolutie teweeg. Digitale informatiebronnen uit de gehele wereld werden voor iedereen toegankelijk. Maar ook het verspreiden van ongeautoriseerde nep-berichten werd een koud kunstje. En dat laatste is een probleem. Want in tegenstelling tot het empirische leren vanuit de praktijk, kunnen mensen via taal en media ook kennis verspreiden van zaken, die in de empirische praktijk helemaal niet bestaan. Bijvoorbeeld sprookjes over eenhoorns, engelen en andere fabeldieren. Om die reden kunnen in heilige en in profane boeken, zowel de meeste verheven waarheden als ook de grootse kletskoek staan. Wat maakt het verschil? Hoe maakt u het onderscheid tussen feit of fabel?
Onderscheid kunnen maken tussen zin en onzin, feit of fabel is in deze postmoderne wereld helemaal niet zo eenvoudig. Want zoveel hypothesen kunnen plausibel lijken. Maar wetenschappers, journalisten en rechters worden hierin getraind. Ze beoefenen dan fact checking en vergelijken op een systematische wijze verschillende bronnen met elkaar: Welke bron is betrouwbaar? Wie zat er dicht op? Wie zat er te dicht op? Wat waren hun belangen? Ging het om van horen zeggen kennis of had de getuige het zelf gezien? En wat zag die getuige nu feitelijk? En komen die waarnemingen met andere getuigenissen overeen?
Dat zijn de goede journalistieke vragen die bepalen of u meer of minder zeker van iets kunt zijn. Maar omdat u voor uw informatievoorziening bijna altijd van anderen afhankelijk bent, zal het toch vooraleerst om uw vertrouwen in deskundigen gaan. Security is matter of trust. En daar kunnen theologen, psychologen en astrologen u ook van alles over vertellen. Want iemand anders vertrouwen is lastig. Het vereist een vorm van overgave. En daar hebben mensen moeite mee. Mensen hebben liever iets schijnbaar zelf onder controle dan dat ze zich afhankelijk opstellen tegenover anderen die het misschien weer anders zien.
Het gaat daarom ook wel eens mis als ons reptielenbrein kritiek op ons geloof of handelen aanziet voor een persoonlijke aanval op ons lichaam. Ons primitieve ego denkt in termen van vechten of vluchten, eten of gegeten worden, erop of eronder. Zo'n aanval op uw vermeende persona komt dus keihard aan. Dat voelt niet meer aan als een spelletje Mens erger je niet, maar als een frontale aanval op alles wat u bent en waar u voor u staat. En dan wordt uw ego defensief en raakt uw denken over de wereld vertroebeld. Tegenwoordig worden personen die hierdoor teveel stress ervaren naar een psycholoog gestuurd. Ze moeten dan leren wat minder vanzelfsprekend met hun in een kantooromgeving niet meer zo effectieve emoties en cognities om te gaan. Want een kantoortuin is geen apenheul, maar de beoogde plaats voor samenwerking van redelijk denkende mensen. Maar niet iedereen voelt zich in zo'n milieu thuis.
Mindfulness en cognities werden toverwoorden in de psychologie. Gelooft u nog steeds in de woorden die u daarnet nog zei? Of was dat slechts een impulsieve reactie op een pijnlijke gewaarwording? Laten we liever de gevonden feiten onder ogen zien en onderzoeken, zonder ons dwangmatig met uw interpretatie van die feiten te identificeren. Wat zijn de objectieve feiten en hoe gaan we hier redelijk mee overweg? Hoe bedrijven we een nieuwe politiek zonder te vervallen in de welbekende egoïstische valkuilen? Waar gaat het u nu eigenlijk om? Wat is uw doel en wat is het middel? Wat wilt u op lange termijn bereiken?
Ik zou nog terugkomen op de vraag hoe astrologen omgaan met feiten en statistieken die niet in hun straatje passen. Het antwoord is simpel. Ze gedragen zich net als ieder ander persoon die zich aangevallen voelt. Ontkennen, verdraaien en aanvechten van de gevonden feiten, alle bekende trucs van het ego komen voor. Het denken wordt wat minder helder en de gevonden feiten zijn ineens niet meer van belang. Want de gevonden discrepanties geven onrust in ons brein.
Een goed voorbeeld van vertroebeld denken is het artikel Causaliteit en Synchronisme in de astrologie door Mellie Uyldert. Het is een rede uit 1951, dus lang voordat de revolte van de zestiger jaren de wetenschappelijke praktijk voorgoed zou veranderen. Maatschappelijke vooroordelen tierden welig. Regenten en professoren zaten nog in ivoren torens, want de op statistieken gebaseerde kennisrevolutie in de psychologie en sociale wetenschappen moest nog komen. Een huwelijk was nog een voor de hand liggende reden voor ontslag van de vrouw, omdat er wel kinderen van zouden komen. Het was een tijd van wederopbouw en puin ruimen, waarin de grote verhalen van ooit koloniale wereldrijken onder vuur kwamen te staan.
In die sombere tijd proclameerde Mellie Uyldert een hoopvol Uranisch bericht aan de toen nog Saturnaal denkende astrologische en wetenschappelijke gemeenschap:
Uyldert beschrijft het verschil tussen Saturnale astrologen en wetenschappers die alles met de statistieken uit hun boekje willen aantonen en Uranische astrologen die begrijpen dat het ene geval van schizofrenie het andere niet is. En dat we met de kennis van de individuele ziektegeschiedenissen veel meer kunnen doen. Maar zouden de artsen en psychologen van die patiënten dat niet weten? Ik begrijp haar anti-establishment houding gezien de lastige naoorlogse omstandigheden, maar ik heb moeite met iedereen die haar polemiek voor wijsheid aanziet. Want inhoudelijk gezien slaat ze de plank aldoor mis. Ze verkondigt de ene boude stelling na de andere. Maar door alleen maar in symbolische taal te roepen: "Jij bent een behoudende Saturnaal, maar ik ben Uranisch en heb je wel door!" lost niemand een conflict op. En Uylderts stelling: "Statistieken kunnen alleen maar fout zijn - een spel van het brein" wijst vooral op haar onbegrip van wat moderne statistiek nu feitelijk inhoudt.
Uyldert herkende blijkbaar de bevestigingsfout, dat "elk mens zich spiegelt in zijn omgeving en alleen opmerkt wat bij hem past" heel goed. Maar moderne wetenschappers proberen die invloed (bias) juist met alle macht te voorkomen via gerandomiseerd dubbel blind onderzoek. Maar Mellie Uyldert ziet dat heel anders: "Wij gaan allen langs onze magnetische lijnen, wij kunnen niet anders gaan, wij kunnen slechts doen wat wij niet laten kunnen. Daardoor is er nooit objectief onderzoekingsmateriaal!" En als geen enkel onderzoek objectief is, wordt mijn eigen subjectieve visie wel zo belangrijk. Maar zien wel hier geen opstapeling van denkfouten? Er is blijkbaar een onvermijdelijk lot. En de culturele processen en natuurwetten die dat lot bepalen worden door goed met elkaar samenwerkende biologen, sociologen en natuurkundigen bestudeerd. Kramen die wetenschappers allemaal onzin uit? Misschien wel in de ogen van Uyldert die volgens mij nooit de moeite nam om hun werkzaamheden serieus te onderzoeken.
Hoe gaat een Uranisch denkend astroloog met de op aarde aangetroffen feiten om? Uyldert adviseert directe ervaring en zelf-observatie, maar dat is wel het moeilijkste wat er is. Want als u dat een beetje objectief wilt doen, moet u toch wel boven uzelf uitstijgen. Zoals in het geval van Skinners duif. En dan moet u afstand nemen van wat u eens dacht te weten. Maar na zo'n aha piekervaring moet een profeet toch weer van de berg af om het volk te onderwijzen. Maar helaas geven Uylderts woorden er geen enkele blijk van dat ze hierin slaagde. Ze pleit slechts voor haar eigen groteske tunnelvisie, zonder een hand uit te willen steken naar haar Saturnale opponenten:
Wie dergelijke teksten kritisch bestudeert, merkt al snel op dat ze vol staan met halve waarheden, verdraaiingen, cirkelredeneringen en andere denkfouten. Haar drogredenen geven een vertekend beeld van de werkelijkheid. En ondertussen beticht ze haar tegenstanders van sofisme. Maar is dat niet gewoon projectie? Is dat niet wat dictators en agitatoren ook doen?
Toch zal Uyldert wel succes geboekt hebben met haar verhaal. Hoe kan dat? Om dezelfde reden dat een politieke toespraak van Trump dat doet. Ze preekt haar Kosmisch evangelie immers voor haar eigen parochie. De Saturnalen die astrologie slechts uit het boekje kennen zijn inconsequent en sofistisch. Maar wij, de Uraniërs weten wel beter. Wij krijgen ons hoger inzicht lijnrecht van boven:
Het spreekt vanzelf dat een redelijk denkend mens nooit met zo iemand in discussie moet gaan. Logische argumenten tellen niet, want Uyldert geeft telkens weer een andere draai aan de normale betekenis van woorden. Controleerbare feiten tellen evenmin. Haar magnetische lijnen zullen daarom ook niet de elektromagnetische golven uit de natuurkunde zijn. Want die zouden we kunnen meten om haar verhaal te verifiëren, maar ze suggereert wel zoiets. Ze verkondigt met mooie woorden vage beloften, zonder dat ze een concrete toezegging doet. Maar is dat ook niet het recept van iedere politicus tijdens de campagne?
Astrologische argumenten tellen voor Uyldert evenmin, want de astrologieboeken kloppen niet. Feiten en statistieken tellen niet, want er worden steeds weer alternatieve feiten gevonden. En voor u het weet is uw kennis al weer achterhaald. En aan oppervlakkige statistieken hebben diepzinnige denkers als Uyldert al helemaal niets. Weet niet iedere Uraniër dat ieder mens op ieder moment toch weer anders is? Waar gaat het dan wel om in dit leven? Het gaat natuurlijk niet om de feiten maar om uw beleving. Wilt u slechts in saturnale abstracties leven of gaat het u om daadwerkelijke participatie met de werkelijkheid? Zijn daarom niet de gedeelde meta-ervaringen van cliënt en astroloog beslissend, hun authentiek beleefde werkelijkheid die alle statistiek overstijgt? Kortom: Uw astrologische hier en nu?
Dat kan wel waar zijn, maar hoe lang duurt zo'n bijzondere ervaring? Er zijn beslist momenten in het leven met een mythisch gehalte, zoals uw eerste communie, uw eerste schooldag, uw eerste baan of als u "ja" zegt tegen uw partner in het gemeentehuis. Dat zijn bijzondere dagen waar mensen waarde aan hechten. En als die piekmomenten al in uw sterren geschreven stonden, zoals de astrologen die uw horoscoop rectificeren menen, dan is dat mooi meegenomen. Maar na de jubelzang op zondag volgt er weer een doordeweekse dag. Het leven gaat verder. En was die ene bijzondere dag achteraf gezien echt zoveel belangrijker dan al die andere dagen?
De saturnale tijd schrijdt voort en hopelijk leert u er wat van. En hoe zit het met de Neptunianen, die alle grenzen laten vervagen? Of is dat ook een illusie uit het astrologieboek? Ik geef het op. Het is volgens Mellie Uylderts retoriek altijd dit of dat. En het is vooral haar opgeblazen kokervisie die me nogal irriteert. Maar hoe gaan andere beroepsgroepen met de gevonden feiten om? Houden Uylderts argumenten dan nog stand? Ik denk het niet. En dat is volgens mij toch vooral Mellie Uylderts probleem.
Wat opvalt in Uylderts rede is het gebruik van schijntegenstellingen, waarmee ze volop kan polariseren. Maar met het aanreiken van valse alternatieven wordt geen conflict opgelost, omdat de ermee gepaard gaande verdringing, distorsie en ontkenning van andere visies, onvolwassen manieren zijn om met de feiten om te gaan. Uiteindelijk gaat het toch om de vragen: Wat is uw belang, wat is mijn belang en wat hebben we met elkaar gemeenschappelijk?
Natuurlijk zijn alle wezens uniek, maar dat betekent nog niet dat ze niets met elkaar gemeen hebben. Juist op de studie van groepen is de groei van wetenschappelijke kennis gebaseerd. Van de gemeenschappelijke eigenschappen van appels en peren tot aan die van atomen en sterrenstelsels. Als alles uniek én onvergelijkbaar was, zou er ook geen astrologie of kruidengeneeskunde kunnen bestaan. Daarom is het dwaas om de waarde van groepskenmerken te ontkennen.
En is het al helemaal ongepast om onder het credo Ieder mens is uniek uw Saturnale tegenstanders wel op een hoopje te gooien. Wij zijn de unieke Uranische denkers, maar jullie zijn maar Saturnale betweters. Dat was de strategie van Donald Trump tegen het establishment in Washington. Het herinnert ons aan het minder bedeelde kuiken Calimero dat aldoor zei: Zij zijn groot en ik is klein, en dat is niet eerlijk, o nee. Maar gold dat verhaal ook voor de multimiljonair Donald Trump?
Dat voor bepaalde groepen en individuen de realiteit ongunstig uitpakt blijft natuurlijk wel een feit. De wereld is nu eenmaal niet zo ingericht als zij voor ons gevoel zou moeten zijn. En gewis gedraagt ieder persoon zich steeds weer anders, gezien zijn aldoor veranderende levensomstandigheden en doelen. Maar betekent dat voor u, dat de astrologische categorieën in uw astrologieboeken er niet meer toe doen?
Is een bepaalde Ram in Zon dan geen Ram meer volgens uw astrologische perspectief? Laten we dan de regels en uitzonderingen opnieuw bepalen. En dat gaat het best via nieuw onderzoek. Fris en fruitig empirisch onderzoek levert meer relevante kennis op dan in stoffige oude boeken na te pluizen wat de ouden nu eigenlijk bedoeld hadden. De ouden kunnen we niet meer bevragen naar de feitelijke gang van zaken, maar de empirische werkelijkheid die we met hen delen bestaat nog steeds.
Weliswaar formuleerden astrologen in het verleden veel stelliger dan de astrologen van tegenwoordig, ze sloegen ook vaker de plank mis. Maar wie kon hen corrigeren? Aan fact checking op basis van wetenschappelijke feiten of gedegen journalistiek onderzoek werd toen nog niet gedaan. Maar dat is in de loop van de tijd veranderd. Daarom vinden we in moderne astrologieboeken zoveel vage uitdrukkingen als Het zou wel eens kunnen zijn, die nooit te falsificeren zijn.
Dat
speculatieve denken doet me denken aan de psychologie van een
verstokte gokker, die Louis Theroux in Las Vegas interviewde aan de
fruitmachine:
Theroux's verklaring hiervoor:
Terwijl Alan het ene na het andere bankbiljet in de fruitmachine laat verdwijnen, vraagt Theroux:
Gokker Alan antwoordt:
Dat "Je weet maar nooit" mag dan wel kloppen, maar de gokverslaving is wel gebaseerd op valse hoop. Zo nu en dan wint de doorsnee gokker iets, maar gemiddeld gezien gaat hij er op achteruit. Daarom blijft de gokker maar hopen op de grote vis die alles in zijn voordeel beslist, maar de omwenteling waar hij op rekent blijft meestal uit. Zouden gokkers naar het gemiddelde rendement kijken, dan zouden ze er ogenblikkelijk mee stoppen. Beurskoersen zullen over de jaren heen gemiddeld gezien wat stijgen, maar van iedere euro die u in het gokken steekt, bent u meteen al een fors bedrag aan de tingdienst kwijt. Dat maakt illegaal gokken aantrekkelijk, maar verliezen zult u toch.
Uiteindelijk worden alleen de uitbaters van het gokparadijs rijk. Maar de gokker verkeert tijdelijk wel in de roes dat hij boven de saturnale wetten staat. Alan, die duizenden kilometers afreist om een paar dagen in het gokparadijs te vertoeven, mag zich een paar dagen James Bond wanen. Als hij op verlies staat zal hij net als de super held James Bond nog wel op een happy end van de film rekenen. Maar onze realiteit is niet die van Hollywood. Aan het eind van dat avontuur is gokker Alan veel geld kwijt en thuis wacht hem weer een saai en rustig leven. Zoals Ollie B. Bommel na ieder avontuur thuis weer aansterkt met een eenvoudige doch voedzame maaltijd in slot Bommelstein.
In de reclamewereld worden associatieve technieken gebruikt om uw gedrag te sturen. Via suggestieve beelden - zoals het goudkleurige Lucky van de fruitmachine - wordt u een mooi verhaal voorgeschoteld. Maar die suggestie moet ook niet al te concreet zijn, want dan wordt de leugen snel doorzien. En dan krijgen de reclamemakers met de Reclame Code Commisie aan de stok, die vindt dat reclame-uitingen niet misleidend of in strijd met de waarheid mogen zijn. Daarom worden hun claims impliciet via suggestieve beeldvorming tot u gebracht. Maar gelooft u nu echt dat als u een bepaald feel good merk aanschaft, anderen massaal voor u zullen vallen? Natuurlijk niet, maar het voelt wel goed aan en dat weten alle verkopers die u dat extra aansmeren. En dat weten natuurlijk ook farmaceuten die u onnodig dure pillen aansmeren. Want een goedkope pil zal vast wel niet zo goed werken.
Bepaalt die door emoties gestuurde vaagheid, zeg maar dat denken in beelden en symbolen, niet alleen de business as usual van de consumptiemaatschappij, maar ook het wel een wee, zeg maar de alfa en omega van de mystiek? Ik hoop van niet. Ik wens mijn geloof, hoop en liefde toch meer te baseren op concretere uitgangspunten dan de uitgemolken mythologie van het astrologische symbolisme. Die verwachtingen moeten in de empirische realiteit terug te vinden zijn. Ze mogen ook niet misleidend zijn of in strijd met de waarheid. Hoe zou het zijn als we dan maar eens met effectgroottes en betrouwbaarheidsintervallen gingen werken? Maar dan hebben we wel te maken met statistiek.
De door Uyldert miskende statistische technieken hebben onmiskenbaar geleid tot een ware Uranische revolutie in de wetenschappen. Maar astrologen hebben nauwelijks weet van statistiek en kansberekening. Astrologen bouwen liever voort op aan hen overgeleverde ideeën. Dat traditionele weten probeerden ze net als moderne theologen aan de moderniteit aan te passen. Maar ondertussen brokkelt hun kennisdomein steeds meer af. Zo wagen astrologen zich niet meer aan voorspellingen. En dat is echt niet omdat astrologen opeens in de vrije wil zijn gaan geloven. Nee, die stap moesten ze wel zetten omdat empirische wetenschappers en zelfs profane tingadviseurs, u concrete zaken al aantoonbaar beter kunnen uitleggen dan astrologen ooit deden. En dus moesten astrologen wel overgaan tot een minder goed te objectiveren hogere astrologische werkelijkheid. Want dat was voor iedereen nog een onontgonnen terrein.
Volgens Mellie Uyldert kunnen we astrologie nooit uit boeken leren, want ieder individu is toch weer anders. Waarschijnlijk doelde Mellie Uyldert op door haar collega's geschreven astrologische kookboeken die zonder bronvermelding de laatste versie van het astrologisch symbolisme aan hun lezerspubliek doorgeven. Iedere ervaren astroloog weet na een tijdje wel beter en maakt er korte metten mee. Want ook iedere astroloog is weer anders. En die voelt dan de drang om zélf maar eens een cursus over zijn astrologische ervaringen op te willen schrijven.
Maar op basis waarvan? Empirisch onderzoek? Persoonlijke ervaring? Of een oude traditie van menselijke drogredenen en misverstand? Of is het meer de creatieve mengelmoes van feit en fictie waar opportunistische populisten altijd weer hun voordeel mee kunnen doen? Maar wel ongerede oordelen op baseren. De individualist Wilson Mizner (1876-1933) schreef over die knip en plak roddelkunst zonder gedegen dekking en vrijwaring door adequate bronvermeldingen:
Tegenwoordig kan een astroloog anoniem onder een pseudoniem eerst een blog of een beeldverhaal op Instagram of Facebook publiceren, waar hij niet te maken krijgt met de kritische hoofdredacteuren van Saturnale uitgeverijen, die zich afvragen of die astroloog echt wel iets nieuws gezien had onder de astrologische zon. Maar als zijn zoveelste proefballon aanslaat met veel volgers, dan is er vast wel een niche markt voor de zoveelste unieke Uranische visie op het geheel.
Maar voert zo'n tijdelijk succesverhaal op de sociale media tot meer kennis van de werkelijkheid? Of leidt dit marktmechanisme juist tot meer tunnelvisie en verwarring op een zeer instabiele en gepolariseerde markt van betweters en intriganten? Want het zou bij zo'n eeuwig en uniek bevonden waarheid natuurlijk wel om betrouwbare informatie moeten gaan die kritisch onderzocht kan worden, om te achterhalen of het niet om oude wijn in nieuwe zakken gaat. Zeg maar de bekende valkuilen in ons bestaan.
Maar tegen een statistisch toetsend onderzoek van de door hen gevonden feiten verzetten astrologen zich juist massaal. Want astrologen hebben naar eigen zeggen te maken met unieke voorvallen van unieke individuen, waar geen empirisch vergelijkingsmateriaal voor is. Hun heilige idee is dat de astroloog werkt met unieke individuen, die stuk voor stuk nog niet wetenschappelijk beschreven zijn. Maar waar is dat weten op gebaseerd? Als ieder individu echt zo uniek zou zijn als astrologen en homeopaten veronderstellen, dan heeft astrologisch onderzoek inderdaad geen zin. Dan kunt u dus maar beter zwijgen en hoeft u ook geen astrologieboeken meer te bestuderen of iets op te schrijven. Omdat voor ieder mens weer een andere verhaal geldt.
Het excuus dat ieder mens uniek is klinkt op het eerste gezicht heel aannemelijk, maar het is toch een bekende drogreden die er op lange termijn niet toe doet. Omdat dit zevende huis gebeuren voor iedereen geldt die nog steeds denkt dat hij zo bijzonder is. Maar is dat wel zo? Volgens empirici is dat meestal niet het geval. Mensen zijn nog steeds mensen en apen zijn nog steeds empirisch gezien apen. Maar geldt dat door alle kleuters bestudeerde leermodel dan niet voor de archetypische Mies de poes of de als een uniek verbeelde knecht Gijs op uw leesplankje?
Maar ook artsen, psychologen en zelfs u en uw levenspartner hebben voortdurend te maken met aldoor veranderende unieke individuen. En wie eigenlijk niet? En toch kunnen op empirisch gevonden feiten georiënteerde artsen en psychologen nuttige handboeken over hun vakgebied schrijven. Boekenkennis waarop u doorgaans toch wel kunt rekenen, voor het geval het leven u wat tegenzit. Natuurlijk zal niet iedere gerichte therapie of prognose bij iedereen werken, maar als die empirische kennis vaak genoeg voorspellend werkt bij anderen, dan maakt u een gerede kans dat het ook bij u zal werken. En de kans op succes kunnen deskundigen die evidence-based methodieken hanteren u vaak ook nog wel vertellen. Of u hun saturmale wetenschap nu prettig vindt of niet. Want oprechte Saturnalen zeggen eerlijk dat ze het nog niet kunnen weten of dat uw prognose volgens hun kennis somber, maar ook volstrekt onbekend is. Want wat hebt u aan een magere 5 jaar overlevingskans? Een succesvol vijfjarenplan kunt u er niet op bouwen.
Maar hoe zit het met medisch of psychologisch geschoolde astrologen? Kunnen die ook op de empirisch gevonden feiten objectiveerbare voorspellingen doen? Ook al is dat nog niet met honderd procent zekerheid zoals de wijze astroloog Dane Rudhyar al terecht veronderstelde?
De auteur van A Handbook of Medical Astrology, de farmacologe, kruidenkundige en gepromoveerde historica Dr. Jane Ridder-Patrick schreef er het volgende over haar Medical Astrology Consultations:
Dr. Jane Ridder-Patrick geeft dus expliciet aan dat ze geen medische diagnose stelt, geen behandelingen instelt met het doel om de patiënt te genezen, geen medisch advies zal geven en ook geen uitspraken zal doen over de beste tijd voor een ingreep. Want daar heeft ze niet voor geleerd.
Maar artsen stellen op basis van hun kennis en ervaring wél een medische diagnose en BIG-geregistreerde psychologen en verpleegkundigen doen dat op hun vakgebied. Op grond van hun deskundigheid worden ze geacht cliënten over ziekten en kwalen gereed te kunnen adviseren, inclusief een advies op maat over de beste timing voor een electieve chirurgische operatie. Bijvoorbeeld door te stellen dat het niet slim is om u te laten opereren in een tijd waarin u aldoor slecht slaapt en moeizaam eet. Uw immuunsysteem is dan te verzwakt. U kunt dan beter eerst wat aansterken voordat u die operatie ondergaat. Maar als de kwaal die ervoor zorgt dat u zo weinig eet en slaapt met een spoedingreep verholpen kan worden, dan geldt een heel ander logisch verhaal. Stel die ingreep dan niet uit! Die laatste redenatie klinkt niet alleen logisch en rationeel. Ze is het ook. En wel op een door deskundigen en rechters verifieerbare wijze. Maar hoe en wat adviseren medisch geschoolde astrologen? Opnieuw citeren we Dr. Ridder-Patrick:
Die laatste benadering is die van medische psychologen en artsen, die cliënten helpen om met hun ziekten en emoties om te gaan. En terecht stelt Jane Ridder-Patrick dat er aandacht moet zijn voor de existentiële, mentale, emotionele en lichamelijke aspecten van iedere zieke. Een ziektegeschiedenis behelst veel meer dan het beloop van de ziekte. Maar dat weet ook iedere arts, verpleegkundige of psycholoog die u in dit proces bijstaat. Daar hoeft u dus geen alternatieve genezer voor te raadplegen. Vage woorden als possible, might en allow geven slechts onze basale existentiële onderzekerheid aan. Maar niet de zekerheid van ons bestaan. U bestaat nog steeds, maar kreeg wellicht te weinig erkenning. En dan moet u wel gaan shoppen op de dit ben ik ego markt. En dan kiest u na verloop van tijd een andere arts, verpleegkundige of psycholoog, als u geen communicatieve klik voelt met de persoon in kwestie. Zoiets komt regelmatig voor. Maar dat brengt hun ambacht nog niet in diskrediet.
Het is hoogstens voer voor astrologen die zich afvroegen wat nu het verschil was tussen Adolf Hitler en Joodse komiek, acteur en regisseur Charlie Chaplin die er in de beroemde film The Great Dictator er een leuke film van maakte?
Volgens mijn Joodse vriend en leermeester Isaac Starkman kan er astrologisch gezien dan wel iets speciaals aan de hand zijn. Bijvoorbeeld een verkeerd opgegeven geboortedag. Zie de XX datum van Chaplin, Charles op Astrodienst.
Maar wat zegt het tot nu tot nu toe best werkende rectificatie software programma Polaris van Richard Starkman hierover met een 25 uurs berekening in slechts zes minuten? Is de 15 april tijd statistisch of kabbalistisch gezien significant? Dat is de grote vraag.
De
vraag komt dan op wat de toegevoegde waarde van uw astrologisch
inzicht hierbij nog kan zijn. Meer specifiek zouden NVWOA
leden zich nog moeten afvragen of kennis van de horoscoop van de
cliënt er bij dit adviesproces nog wel toe doet? En dan niet
slechts als een gedeeld “astrologisch” denk- en
begripskader van cliënt en adviseur, maar op een specifieke
astrologische manier waar factoren als de juiste rectificatie van de
geboortehoroscoop van groot belang zouden moeten zijn.
Want volgens alle astrologen spelen al die processen zich af in verschillende astrologische huizen, zodat voor de medische diagnostiek de correcte geboortetijd van groot belang is. Bij een afwijking van de geboortetijd van slechts vier minuten, kan een hartinfarct al een jaar eerder of later komen volgens progressieve astrologische technieken. En als Mars of Pluto dan naar een ander huis gaat, verwachten medische astrologieboeken weer een geheel andere gang van zaken. Maar hoe verifieert u dat gebeuren?
Hoe gaan astrologen met de voor hen vanzelfsprekende boekenkennis om? In het Trouw artikel Een astroloog raakt aan het twijfelen van 27 september 1994 zegt de docent astrologie Halbe van der Velde het volgende hierover:
U
kunt Van der Velde van alles betichten, maar niet van astrologische
onkunde. Hij behoorde tot de experts in het veld. Hij kende
het basisonderricht van de bekende kennispiramide. Net
zoals ieder hoger geschoolde Eton politicus weet heeft van de
basisprincipes. Gelijk hebben is een ding, maar gelijk krijgen met
behulp van gelijkgezinden is wel de doorslaggevende empirische truc.
Maar nadat Halbert van der Velde zich steeds meer met het objectieve statistisch onderzoek (Unfiltered information) bezighield, kwam hij erachter dat de zich op de traditie beroepende astrologieboeken (Background information / Expert opinion), eenogige kokervisies doorgaans niet klopten.
En dat was voor hem toch wel een schok en onverwacht schrikbeeld. Want zoiets had Van der Velde net als u en mij toch niet voorzien. We komen hier (Pareidolia) nog veelvuldig op terug.
Maar eerst laten we de ervaringsdeskundige Halbe van der Velde maar weer eens aan het woord. Want hij was oprecht geïnteresseerd in het legitieme onderscheid tussen de door hem gevonden feiten en de door hem ooit voor waar aangenomen astrologische fictieve feiten. Wat impliceert zoiets in de astrologische praktijk? Zijn zijn bevindingen nu nie meer irrelevant?
Omdat vele anderen er toch weer anders over denken? Maar waar reflecteren ze dan over?
De alternatieve genezeres Mellie Uyldert zal net als Halbe van der Velde ongetwijfeld haar astrologie opleiding met astrologische boekenkennis zijn begonnen. Maar na een tijdje kwam ze erachter dat de van horen zeggen astrologische boekenwijsheid in de praktijk niet deugde. Vervolgens generaliseerde ze haar negatieve ervaringen met astrologieboeken tot saturnale boekenkennis in het algemeen, zonder die aanname buiten haar vakgebied te willen toetsen. Dat laatste is natuurlijk oliedom, maar haar eigenwijsheid kan wel als een Uranisch durf te denken overkomen. Wat ging hier mis? Hoe en met welke argumenten kunnen we haar door eigenwijsheid bezwaarde denkraam verruimen en verlichten?
Ik wijs u dan graag op het bekende essay van de filosoof Immanuel Kant: Beantwoording van de vraag: Wat is Verlichting?
Kant was een filosoof uit de tijd van de Verlichting. Deze geestesstroming richtte zich tegen de historische werkelijkheid (Kants Sein) van de standenmaatschappij waarin de wil van de regerende vorst en de Kerk oppermachtig waren. Iedere openlijk geuite twijfel aan de door hun God bepaalde orde kon tot verbanning of de doodstraf leiden. Uiteindelijk resulteerde dit morele protest tegen de gang van zaken zowel in de Franse revolutie als in George Orwells allegorie Animal Farm en zijn dystopische roman 1984. Want of het nu om de dictatuur van de vorst, de kerk, de staat, de partij of de groep gaat, er is altijd moed voor nodig om tegen de stroom in te blijven denken over morele kwesties (Kants Sollen):
Maar sapere aude vertaalt als durf te weten, in de context van Horatius' Een goed begin is het halve werk betekent nog niet dat u uw fantasie op zijn beloop kunt laten gaan. Want hypothesevorming op basis van door uzelf gevonden verbanden of morele principes is slechts een goed begin. Dat is de Het zou best wel eens kunnen hypothesevorming op basis van door u veronderstelde astrologische verbanden. Maar er is ook goed gereedschap nodig om dat halve werk af te maken. Anders biedt u geen betere kwaliteit dan de geruchtenmachines van internettrollen en intriganten.
Wat bovenal nodig is, is een gedegen reality testing en fact checking. Dan gaat het om de vraag: Is dit gegeven Sein of gewenste Sollen op grote schaal het geval? Is die bewering een empirische regel? Is dat principe redelijk? Is dat de ervaring of wens van het volk, een eenling of van een belangengroep? Om dergelijke vragen te beantwoorden is zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek nodig. Zoals zou moeten gebeuren bij een eerlijke verlopende democratische verkiezing, waar iedere goed geïnformeerde burger zijn mening uitbrengt: Meten is weten heet dat beproefde principe.
En of u het persoonlijk met dat Sein van de gegeven wereld eens bent, of meer principieel van Kants Sollen bent, dat is weer een andere levensvraag. Dan gaat het om ethiek, engagement en levenshouding (Kants Sollen). Maar gevonden feiten blijven wel bestaan. En daar zult u het voorlopig mee moeten doen. Zo geldt het in een democratische rechtstaat als onredelijk om te beweren dat een verkiezingsuitslag niet kan kloppen als u die onverhoopt verliest, omdat uw tegenstanders dan wel gefraudeerd moeten hebben. Die doorzichtige truc werkt voor een despoot als Putin in een schijndemocratie, maar niet voor Trump. Beiden mochten dan wel van mening zijn dat zijn Hillary Clinton de gevangenis in moest, maar de meer ervaren Putin wist dat al voor de verkiezingen met al zijn opponenten te regelen.
Ook de mate van scheiding van machten in een rechtsstaat behoort dus tot de feiten en omstandigheden waar we rekening mee moeten houden. En daarom kunnen de zaken wel eens anders in elkaar steken dan de schoolboeken, instituties en autoriteiten u voorhielden. Dat was in Kants tijd al het geval. Daarnaast gedraagt het leven zich zelden zoals ze volgens uw moraal zouden moeten zijn. Het leven is niet rechtvaardig. Mensen identificeren zich met bepaalde ideeën, geloven in iets, maar dat bewijst nog niets. Hoe zit het hele verhaal dan wel in elkaar? Hoe werkt het voor ons allen?
De briljante Kant wist als geen ander dat de empirisch gevonden feiten er beslist wel toe doen.
Tegenwoordig gelden naast kritisch rationeel denken, statistische testen met controle groepen en voorspellende mathematische modellen als gouden standaarden in de wetenschap. En voor individuele rechtspersonen geldt: Wie stelt, die bewijst (celui qui le prouve). Oftewel, iedere partij in een geschil moet bewijzen aandragen voor haar beweringen. Want iets kwalijkst over aan ander uitroepen kan iedere gefrustreerde rechtspersoon. Maar het moet wel om een bewezen feiten gaan. Anders spreekt het civiele recht van smaad. Maar welke astroloog doet dat op een door rechters geaccepteerde manier? Wie controleert hun borrelpraat?
Natuurlijk hebben eindprocessen zoals ziekte en dood vele oorzaken en individuele voorgeschiedenissen. Maar hieruit volgt nog niet dat de door deskundigen geschreven boeken, tijdschriften en statistieken er niet meer toe doen. Integendeel, juist vanwege die complexiteit hebben artsen evidence-based wetenschappelijk bewijs nodig om iedere patiënt persoonlijk op maat te kunnen adviseren. Artsen bepalen de prognose van patiënten met aandoeningen in een bepaald stadium aan de hand van statistiek. En statistici bedachten concepten als p-waarde en betrouwbaarheidsinterval om de effecten van behandelingen te kunnen beoordelen. En dat zijn allesbehalve starre saturnale begrippen waarbij de vrije wil er niet meer toe doet. Nee, het gaat bij al die cijfers juist om de correcte voorlichting op basis van gevonden feiten, zodat ieder individu zijn eigen keus kan maken op basis van de medische stand van zaken.
Maar hoe u een dergelijk astrologisch onderzoek uitvoert staat niet in de astrologieboeken beschreven. Astrologen vonden dat niet nodig gezien hun globale overeenstemming over de astrologische symboliek. Volgens hen werkte hun creatieve associatieve denken prima in individuele gevallen. Maar zoals we eerder al bespraken, ontbreekt de empirische basis voor vrijwel het hele astrologische begrippenarsenaal. Kunnen we dan nog wel een astrologisch advies op maat vertrouwen?
Daarom laten we u straks wat voorbeelden zien van elementaire statistiek toegepast op de beste astrologische database die publiek beschikbaar is: Birth data and horoscope of 20000 celebrities, horoscopes for astrological research - Astro-Databank.
De ADB Research Group heeft sinds 2018 de meest relevante statistieken van alle ADB-categorieën voor iedereen in kaart gebracht. De resultaten en de gebruikte software staan online en zijn evenals dit artikel beschikbaar voor niet commerciële doeleinden als ADB stats (meer dan 3 GB aan relevante astrologische data!).
Nog steeds houden astrologen vol dat ze geen kennis van statistieken nodig hebben om hun cliënten goed te kunnen adviseren. En niet toevallig kwamen ze met dat irrationele argument, nadat uit statistisch onderzoek was gebleken dat astrologen niet beter presteerden dan door toeval kon worden verwacht. En dat betekende dat hun astrologische boekenkennis of te vaag was of gewoon niet klopte. Dat maakte een nieuwe marketing strategie noodzakelijk.
Daarom voorspellen de psychologische astrologen van tegenwoordig geen controleerbare feiten meer, maar adviseren ze unieke individuen (ego's) op het gebied van persoonlijke groei en zingeving. En dat is nog steeds een gat in de markt waar wetenschappers nooit een bevredigend antwoord op kunnen geven, omdat individuele zingeving en kwesties van goed en kwaad nu eenmaal moeilijk te objectiveren zijn. Om die reden houden vooral moralisten, betweters en speculanten zich met dergelijke vragen bezig. Maar ieder mens heeft ermee te maken.
Daarnaast zijn volgens deze astrologen hun analyses van horoscoop ook nog eens uniek, kwalitatief en holistisch van aard. Ze zijn dus niet te vergelijken met de in grote groepen gevonden normatieve kwantitatieve waarden. Ze houden zich met uw hele wezen bezig. En wel van top tot teen rekening houdend met alle huizen en planeten in het astrologische homunculus model. En dat is geen slimme hokus pokus van de goochelaar die met een goed voorbereide goocheltruc iets doet wat u niet kunt zien, maar het is pure divinatie of profetie om vakkundig uit de horoscoop af te lezen wat de kosmos voor u in petto heeft. Daarom is die horoscoop zo existentieel, essentieel en het gebeurt ook nog eens gewoon aldoor! Dat het is puur zijn.
Groepsgemiddelden hebben volgens astrologen geen voorspellende waarde voor het individu. Want iedere Zon in Ram is toch weer anders. Maar hele reeksen astrologische indicatoren in een unieke horoscoop, die geïnterpreteerd worden in het licht van andere zaken, zoals veel niet uit de horoscoop af te lezen sociaal-culturele factoren, spreken natuurlijk boekdelen. En zo'n holistische analyse van dat hele plaatje is zo uniek, dat daar geen controlegroep voor te bedenken is. Want iedere unieke lappendeken van feit en fictie is nu eenmaal weer anders dan de andere.
Deze framing van de astrologische werkelijkheid lijkt op het eerste gezicht heel aantrekkelijk: We verkiezen kwaliteit boven kwantiteit. Liever een goed advies op maat dan banale kennis van groepen. Is dat niet iets waar ieder individu naar streeft? En toch gaat het om een kardinale denkfout, die ontstaat zodra iemand schijntegenstellingen hanteert. Want hoe levert u kwaliteit zonder enige kwantitatieve kennis van zaken te hebben? Hoe kunt u een individuele Zon in Ram adviseren, zonder weet te hebben van waarin een gemiddelde Ram van andere zonnetekens verschilt? Zonder zelfs eens serieus naar die statistieken te willen kijken? Bent u op die wijze nog holistisch bezig? Of bent u gewoon eigenwijs?
Volgens de regels van de normale wetenschappen kunt u uw boekenkennis alleen vertrouwen als de daarin veronderstelde astrologische effecten ook uit empirisch onderzoek gebleken was. Maar als uit dat onderzoek zou blijken dat de Rammen uit uw astrologieboeken niet of nauwelijks van andere zonnetekens verschillen, dan hebben astrologen toch wel een probleem. En dat lossen ze niet op door een beroep te doen op hun expertise: In onze ervaring is het beslist anders. Dat laatste is domweg arrogant. Want als u waarde hecht aan een reeks indicatoren, die volgens u allen een bepaalde kant uitwijzen, dan moeten die afzonderlijke astrologische factoren toch ook in grotere groepen personen aantoonbaar zijn.
Zonder die empirische basis heeft het geen zin om van kwaliteit te spreken in uw individueel advies op maat. Omdat uw conclusies slechts gebaseerd zijn op onbewezen aannames en vooroordelen. Artsen en psychologen die óók geacht worden om kwaliteit op maat aan individuen te leveren, zouden op uw manier niet voor hun examens slagen. Tenzij ze braaf en zonder te beseffen wat de vaktermen betekenen, maar wat riedeltjes opdreunden. En ook dat komt voor. We zien dat onvermijdelijk bij beginnende studenten. Maar dat geeft niet, want iedereen moet nu eenmaal ergens mee beginnen. En dat begint op de Nederlandse kleuterscholen met het bekende Aap-noot-Mies verhaal. Maar die leesplankjes waren nog wel op empirische feiten gebaseerd. En ook al vertelden ze de kleuters nog niet het hele verhaal, ze waren wel een goed uitgangspunt.
Om die simpele Aap-noot-Mies reden kan ook een uitstekend geschoold deskundige veel weten over complexe zaken en tegelijkertijd in traditionele broodje aap verhalen blijven geloven buiten zijn vakgebied om. Want niemand kan nu eenmaal alles weten. En als het al lastig is voor een professor om zijn vakgebied bij te houden, kunnen we niet verwachten dat iedere leek zijn van horen zeggen kennis voldoende in de praktijk kan toetsen. Daarom vertrouwen we op de wijsheid van belangrijke anderen, leerboeken en de nieuwsgaring uit periodieken en massamedia. We moeten wel. We kunnen niet anders. Maar het open blijven staan voor kritiek en nieuwe feiten blijft natuurlijk wel noodzakelijk. En enige kennis en ervaring van de principes van kennisvergaring en helder denken, het academische denkniveau uit de personeelsadvertenties, komt u hierbij beslist van pas.
Hoe
komt kennis over een individueel geval tot stand? Door te observeren
en te vergelijken. Hoe verloopt dat proces doorgaans? Het begint met
de vergelijkende studie van individuen en groepen. Meten is weten
heet dat empirische principe.
Maar u moet daar wel uw ogen actief voor openen. U moet leren helder en onbevangen naar de werkelijkheid te kijken, zodat u niet met al te veel vooroordelen observeert. Maar dat deed in de afbeelding hiernaast alleen maar een kleine jongen. De grijze massa keek weg zonder iets opmerkelijks te zien. Ze begrepen niet dat de keizer met zijn onzichtbare kleren aan als mens maar in zijn hemdje stond. Wat was er aan de hand? Hoe kon dat kereltje niet alleen de keizer, maar ook de omstanders zo voor schut zetten? Waarom zag die kleuter iets, dat de volwassen mensen niet meer wilden of konden inzien? U zou voor dergelijke vragen de boeiende Channel 4 televisieserie The Secret Life of 4, 5 and 6 Year Olds kunnen raadplegen of boeken over cognities als The Secret Lives of Toddlers van ervaringsdeskundige Jane Murphy:
"Ik kan ze wel achter het behang plakken" zeiden ouders tegen mij toen ik in een grijs verleden consultatiebureau-arts was. En misschien is dat met de jongeman van hierboven ook wel gebeurd. Jonge kinderen vertonen géén consideratie met de belangen van anderen. Ze willen voor zichzelf uitvinden wat er aldoor gebeurt. Ze willen de wereld eerst zélf zien, alles zélf doen en begrijpen, voordat hun ouders hen als Hans en Grietje aan hun lot overlaten in een behekst bos. En geef die onbevangen kinderen hierin eens ongelijk. Ze stellen de vragen die er voor u blijkbaar niet meer toe doen. Althans dat dacht u, totdat die lastige vraag door uw eigen kinderen opnieuw gesteld werd.
Op basis van observatie van hun gedrag en eigenschappen kunnen entiteiten ingedeeld worden in vele soorten en categorieën. Dat was het Griekse weten van een intellectuele omnivoor als Aristoteles. Zo kan iets nootvormig zijn en toch actief bewegen. Dan is het geen noot, maar een nootvormig dier. Elke kleuter snapt dit principe, nadat die kleuter al spelend begrip kreeg van uitwendige factoren als wind en gravitatie. Aap en Mies de poes bewegen spontaan, maar een noot beweegt pas als iemand de noot laat vallen, duwt of er hard tegenaan blaast. Door eigen ervaring kwamen de kleuters er ook achter dat een noot niet zo groot is als een aap of Mies de poes, ook al leken ze op hun leesplankje even groot. En ze ontdekten dat iedere noot er weer wat anders uitzag, maar toch als noot herkenbaar bleef.
Hoe kunnen kleuters zulke geleerde zaken al weten? Dat zijn de vragen die filosofen en neuropsychologen ook stellen. Misschien dat hun kleuterjuf op een vrije school wat noten in de klas liet circuleren, om de kleuters een notie te geven van die empirische werkelijkheid. Maar geldt dat ook voor astrologische factoren? Hoe gaan volwassenen met concepten om als de eenhoorn, de drie-eenheid, de economie of een Zon in Ram? Is dat ook zo eenvoudig aan te leren als het Aap-noot-Mies verhaal? Nee, want niet iedere bijzondere opvoeding blijkt gevrijwaard te zijn van vooroordelen.
Uit ervaring weten we dat dat kennis opdoen van abstracte begrippen veel moeilijker ligt. Een begrip als de economie kan op veel manieren geformuleerd worden: Gaat het om de goederen, het geld of manuren? Tellen we welzijn, de verdeling van de goederen en milieuvervuiling ook mee? Economie is niet voor niets een academisch vakgebied geworden. Maar u hoeft geen academicus te zijn om er redelijk over na te kunnen denken. Zo denken schoolkinderen al serieus na over de vraag of ze van hun zakgeld snoep zullen kopen, dat snoepgoed met hun vriendjes zullen delen of dat ze het geld beter in productiemiddelen als legoblokjes en kleurpotloden kunnen investeren.
Mijn kleuterjuf vraag aan astrologen is: Werken de twaalf astrologische categorieën en de vele planeten en asteroïden van uw astrologische leesplankjes ook op die manier? Hoe kunnen we dit eigenlijk weten? Is dat een met andere klasgenoten gedeelde kennis of gaat het toch om een exclusief hoger weten? Iets dat we alleen in het negende huis van de filosofie kunt begrijpen? Iets dat een onnozel schoolkind nog niet in kan zien? Maar welke leesplankjes zijn in die hogere huizen dan geldig?
Kortom: Wat is het ABC van uw hogere astrologische weten? Wat is de ware astrologische visie? Welke eeuwig durende concepten zijn meer dan ideologische speculatie? Wat is de juiste astrologie?
Is dat simpelweg een kwestie van persoonlijke voorkeuren en belangen? Omdat ieder individu daar nu eenmaal empirisch en ook astrologisch gezien mee geboren is? Of bestaan er ons allen overstijgende astrologisch algoritmen, waar iedereen zijn voordeel mee kan doen? Ik weet het niet en ik bepaal het niet. Maar ik kan vermeende astrologische factoren wel systematisch onderzoeken. Bijvoorbeeld door na te gaan of in de horoscopen van bepaalde groepen personen vaker een bepaald astrologisch patroon aanwezig is.
Dat is de empirische benadering, waar volgens mij ook de astrologische leesplankjes en schoolboeken op gebaseerd zouden moeten zijn. Want anders gaat het niet om algemene waarheden, maar om bijzonder onderwijs. Maar ook het systematisch verspreiden van uw grondslagen of tunnelvisie is natuurlijk uw democratisch en ouderlijk recht. Zolang u maar voldoet aan de voorwaarden van de onderwijsinspectie.
Wat is hier het probleem? Dat er verschillende visies op de waarheid bestaan is een feit. Dat is geen probleem, maar een gevonden feit dat betweters niet oplossen door andersdenkenden de mond te snoeren.
Alleen
door veel metingen te doen kunt u menselijke kwaliteiten als
vroomheid, intelligentie of spierkracht onderzoeken. Alleen met
behulp van de statistieken van grote groepen mensen kunnen sociale en
biowetenschappers individuele eigenschappen van mensen evalueren. Uit
die statistische feiten volgen eenvoudig te onthouden normwaarden
zoals het normaal verdeelde intelligentie quotiënt (IQ).
Pas als u weet wat een gemiddeld IQ van 100 impliceert, dan heeft het zin die normwaarde op een individu toepassen.
Zie bijvoorbeeld deze uitleg op Wat is het gemiddelde IQ (in Nederland)? - Zobegaafd.nl:
En op die manier kunnen ook astrologen de verdeling van de elementen in een horoscoop bestuderen.
Zou u van deze persoon een auto willen kopen? Ik beslist niet.
Maar zie ook mijn commentaar in Statistiek en astrologie volgens Dane Rudhyar:
Misschien voldeed de astroloog Dane Rudhyar statistisch gezien meer aan het profiel van een parfum- of kledingverkoper. Die bieden ieder individu het geurtje en het jasje aan die bij hem of haar schijnen te passen. Voor de een is dat een duur parfum en pak op maat, maar een clochard is al tevreden met iets warms en droogs. Ieder mens is nu eenmaal anders. En geldt ook voor astrologen. Daarover kunt u speculeren binnen uw ruimdenkende astrologische vriendenkring, maar u kunt al die verschijnselen ook empirisch onderzoeken. Daarover ging The astrological profile of 1867 ADB astrologers:
Kennis van betrouwbaar statistisch onderzoek helpt ons om onze subjectieve aannames en uitspraken over individuen in een breder perspectief te zien. Door dergelijke metingen te doen kunnen we een redelijk onderscheid maken tussen de verschillende versies van iedere aap, noot en poes. Want niet iedere poes heet Mies kan een doorsnee kleuter u al vertellen. En om die simpele reden moet ook een spiritueel georiënteerd astroloog nog wel enige weet hebben van de kenmerken van een gemiddelde planeet in teken of huis en andere astrologische basisfeiten. Het heeft immers weinig zin om via de Noordelijke maansknoop iemands unieke karmische bestemming te bepalen, als het door astrologen vanzelfsprekend geachte astrologisch symbolisme van Zon, Maan en Ascendent nog niet aantoonbaar was in grote groepen mensen. En is dat een bewezen probleem? Ja, want daarover ging ons empirisch onderzoek nu juist. Astrologische effecten kwamen in de ADB niet vaker voor dan door toeval was verwacht.
Iedere astrologische kleuter of dwerg op de schouder van reuzen zou u hierover terecht kritisch kunnen bevragen. Moet u die kleuters met hun hoe en waarom vragen dan maar achter het behang plakken? Welke problemen lost u daarmee op? U moet als beter wetende ouder dan gewoon wat meer bij uzelf te rade gaan. Blijkbaar bent u nu niet meer het centrum van het universum. Maar u moet als ouder wel aan uw kinderen uitleggen hoe de wereld dan wel in elkaar zit. Zodat zij en niet u beter kunnen overleven. En daar helpt uw door ervaring gewonnen wijsheid u bij. Maar niet al uw succeservaringen op de social media doen er toe. Omdat toeval, kersenplukken en framing nu eenmaal ook bestaan. Het is immers slechts uw verhaal en dus zullen ook uw opponenten u van fake news betichten. Ook al deed u nog zo uw best om objectief te zijn.
Zonder basale kennis van de beschikbare astrologische statistieken verkopen succesvolle astrologen alleen maar gebakken lucht. En aan hun bijzondere onderwijs kan best wel eens een behoefte aan zijn. Rara, hoe kan dit? Ik zie iets dat een ander nog niet (in)ziet. Moet ik hem of haar dan hierin beleren? Of moet ik afzien van een hoger weten, dat blijkbaar toch niet zo universeel is. Althans niet hier ter lande.
Over dergelijke duivelse dilemma's ging de indrukwekkende film Silence (2016) over een Jezuïtische priester die naar Japan ging om zijn mentor Ferreira (Portugees voor smid) van de Zen Boeddhisten te bevrijden. Maar deze verkoren Rodigues zakte weg in een moeras van woorden, betekenissen en gebruiken, zeg maar de zoveelste toren van Babylon:
En ook iedere verkoper van een dure Apple en iPhone moet nog wel een werkend goed product afleveren. Pas als het basisconcept werkt kunnen de extra snufjes meerwaarde aan het product geven. Maar in de astrologie ontbreekt die empirische basis fundamenteel en berust de meerwaarde maar al te vaak op een vaag Ietsisme. Het zou best wel eens kunnen zijn. Maar dat is iets dat ons op het eerste gezicht heel speciaal toeleek, maar dat achteraf gezien niet zo bijzonder was. Zoals bij de onzichtbare kleren van de keizer.
Maar waar is uw astrologische basiskennis dan wel op gebaseerd? Wat bedoelden filosofen en astrologen nu eigenlijk met weet van iets hebben? Laten we ervan uitgaan dat ook de moeder van de wetenschappen nog wel wenst uit te gaan van de elementaire basisregels van de argumentatietheorie. Ieder hoger rationeel weten (-logie) heeft zijn uitgangspunten, die gebaseerd zijn op inductie, deductie of een combinatie van die twee.
Nu hoeft u geen Einstein te zijn om in te zien dat die twee benaderingen van de werkelijkheid op zich gezien zelden zullen voldoen. De valkuil van een generalisatie is dat de gevallen die u observeerde (uw proefmonster), niet representatief genoeg waren voor het geheel, in statistische termen de hele populatie. En dan trekt u een verkeerde conclusie over die populatie. Anderen die het weer anders zien zeggen dan: In mijn ervaring is het toch weer anders. En wie heeft er dan gelijk? In dat geval kunt u er het best voor kiezen om nog meer waarnemingen te doen om die onenigheid te beslechten. En dat is wat normale wetenschappers aldoor doen. Met de aldus verkregen statistische informatie kunt u via deductie daarna weer sneller werken. Maar de valkuil van een deductie is dat de in uw boeken aangetroffen aannames wel degelijk gebaseerd kunnen zijn op vooroordelen. En als ze al gedeeltelijk kloppen, ze zelden nauwkeurig worden geciteerd in een debat of een populair wetenschappelijk boek. We komen nog vele malen op die problemen terug.
Dergelijke problemen spelen een rol bij iedere discussie. Zo zijn er altijd grensgevallen. Hoe nauwgezet en betrouwbaar moet de geboortetijd zijn om vast te stellen dat iemand een bepaalde planeet in Ram heeft in plaats van in Vissen of Stier? En wanneer bestempelen we iemand als agressief? En wanneer is dat vaker dan verwacht het geval? Bij die vragen gaat het zelden om logische zekerheden. Het is eerder een kwestie van een aftasten van grenzen, een doorlopende evaluatie van de toepasbaarheid van uw en andermans kennis en ervaring bij ieder lopend onderzoek. Waarbij het de normale wetenschappers en burgers uiteindelijk om de met elkaar gedeelde kennis gaat. En dus niet om een of ander hoger weten, dat nog op zijn definitieve openbaring in een verre toekomst wacht.
Alleen voor groepen of bij repetitief individueel gedrag kunnen we gemiddelden en andere statistische waarden bepalen. Daar geldt het principe meten is weten. Maar over individuele gevallen kan de normale wetenschap u maar weinig zeggen. De individuele omstandigheden zijn immers altijd lokaal, specifiek en dus voor iedereen weer anders. Maar we kunnen wel meten hoe een individu zich tegenover anderen verhoudt. Bijvoorbeeld of hij langer of korter is dan normaal. En wat zijn eetgewoonten zijn in kwaliteit en kwantiteit. Daarom bevat ieder kwalitatief onderzoek ook kwantitatieve aspecten en lopen de processen van inductie en deductie altijd door elkaar heen. We spreken daarom van een empirische cyclus:
Hypothesen en theorieën worden in de praktijk getoetst en zo nodig weer aangepast. Maar niet iedereen voert die empirische cyclus op dezelfde manier uit. Idealiter vindt zo'n toets onder laboratorium omstandigheden plaats, waarbij andere relevante verstorende factoren onder controle gehouden worden. Als ik A doe of zie gebeuren, volgt steeds gebeurtenis B. En dat ligt niet aan de variabelen C-Z, want die hielden we onder controle. Dan lijkt er sprake te zijn van een empirische of een logische wetmatigheid.
Maar omdat die ideale omstandigheden moeilijk te bereiken zijn en het meeste onderzoek buiten het laboratorium plaats vindt, zal de uitkomst vaker zijn: Als ik A doe of zie gebeurt er vaker B, als ik C doe of zie, gebeurt er vaker D. En ook dan is er sprake van een meetbaar effect, maar niet meer van een gewisse uitkomst. Het gaat om een verhoogde of verlaagde kans op iets. We spreken dan van een stochastisch proces.
Het bijzondere van onderzoek van grote groepen is dat u gebruik kunt maken van kansberekening om uit te vinden hoeveel vaker Rammen agressief zijn en hoe betrouwbaar die uitspraak op zijn best kan zijn. Dat is al weer wat genuanceerder dan botweg stellen dat rammen agressief zijn. Van die statistische technieken kunnen astrologen beslist profiteren, want de kwantitatieve analyse levert juist een betere kwaliteit van opgedane kennis op. Maar een onjuiste uitspraak als Rammen zijn agressief is natuurlijk wel gemakkelijker te onthouden dan onderstaande zin:
Pertinente leugens worden beter onthouden, dan de misschien correcte uitspraken waar ze ooit op waren gebaseerd. En die slechte gewoonte wordt natuurlijk versneld als lieden die vooroordelen verspreiden niet de moeite nemen om hun bronnen nog te raadplegen, laat staan om ze correct te citeren.
Een Uranisch denkend astroloog met verstand van zaken hoeft mijn nuanceringen niet voor zoete koek aan te nemen. U mag iedere kijk op de wereld kritisch beproeven, dus ook de mijne. Maar u kunt niet beweren het geheel te overzien, als u zich afsluit voor de onderzochte feiten. Want dat is geen holisme meer, maar struisvogelpolitiek. Natuurlijk zal een probleem tijdelijk uit uw zicht verdwijnen als u uw ogen ervoor sluit, maar bestaat dat probleem dan niet meer? Misschien vindt u wel een bunker met geloofsgenoten die hetzelfde doen, in de hoop dat de storm wel zal overwaaien. Maar kleine kinderen kwamen er al achter dat door de ogen te sluiten de wereld - de psycholoog Piaget sprak van objectconstantie - toch nog wel een tijd zal blijven bestaan. En wie weet werken uw astrologische aforismen ook maar lokaal en tijdelijk. Niemand kan zoiets vooraf al weten. Enige zelfkennis kan daarom geen kwaad.
Denkt u wel eens na over wat u nu echt weten kunt en waar u volgens uw traditie uit gewoonte in gelooft?
In de praktijk zijn de door traditie en ervaring gevormde waarden en gebruiken van astrologen niet zo bepalend voor de "astrologisch werkelijkheid" zoals astrologen veronderstellen. De meeste astrologische aforismen zijn niet meer dan verouderde postulaten, die zich met succes binnen de astrologische gemeenschap hebben gehandhaafd. Ze zijn niet gebaseerd op gedegen empirisch onderzoek, maar op overlevering. Ze zijn dan ook zelden reproduceerbaar, laat staan voorspellend. Ze worden daarom ook niet met statistische tabellen geïllustreerd, maar met "kwalitatief" goede voorbeelden uit de praktijk van de docent.
Die hogere kunst van zelfbedrog staat ook wel bekend als Cherry picking:
Maar meer "deductief" georiënteerde astrologen zullen in hun foutieve aannames blijven geloven, als niemand uit de astrologische gemeenschap hen tegenspreekt. Net als in andere groepen worden dwarsliggers gewantrouwd, genegeerd of gecensureerd. Maar is dat terecht? Die rechtsgang werkt in de paranoïde gedachtengang die het groepsdenken karakteriseert. Op de voetbaltribune en tijdens protesten scanderen ook gematigde burgers irrationele standpunten. Maar aan de onderhandelingstafel werkt projectie niet meer, althans niet bij een serieus te nemen tegenstander. Dan gaat het om de al eerder gestelde vragen: Wat is uw belang, wat is mijn belang en wat hebben we gemeenschappelijk?
En daarom zou ook een bijna volmaakte astrologische leer zich via aanvullend onderzoek nog steeds kunnen verbeteren. En die vernieuwde astrologie zou zich met de kennis van nu misschien wel voor haar dwaze standpunten uit het verleden kunnen excuseren. Omdat bij waarheidsvinding de gevonden feiten nu eenmaal zwaarder wegen dan het aantal gelovigen dat het willens en wetens anders wenst te zien. Maar of dat in het astrologische groeipotentieel ligt is maar weer de vraag.
Van fouten leren en volwassen worden is een circulair proces. Ieder onderzoek begint met het open staan voor nieuwe feiten. En dat betekent dat u niet simpel uit kunt gaan van regels die anderen voor u hebben bedacht. De ideeën van uw opleiders mogen weliswaar uw uitgangspunt zijn, maar de actuele feiten moeten er nog wel mee overeenstemmen. En als dat niet het geval blijkt te zijn, dan moeten we die uitgangspunten herzien. Dat is de essentie van de empirische cyclus. Maar hoe doe je zo'n onderzoek? Waar moet u beginnen en waar houdt het op? Ook dat proces is al door meer filosofisch ingestelde astrologen al beschreven.
Leergierigheid is volgens astrologen een gezonde derde huis activiteit. Maar voordat u de feiten kunt verzamelen en ordenen, moet u wel eerst weten wat de aardse feiten zijn (volgens Stier en het 2e huis) en ook de drang voelen om ze te exploreren (volgens Ram en het 1e huis). De actuele feiten moeten zowel gegrond zijn in de aardse als de mentale werkelijkheid en nadat de energieke Ram voldoende vaak zijn hoofd heeft gestoten, keert hij naar binnen om zijn wonden te likken in het vierde huis van de Kreeft. Want de weg die hij volgde was weliswaar uniek, maar nog niet optimaal.
En dan begint een nieuwe kennisronde. In het vijfde huis van de speelse Leeuw, geassocieerd met creativiteit, spel en onbevangen kinderen komt de Ram herboren uit zijn schulp en in het zesde huis van Maagd gaat hij nauwgezet met zijn nieuw verworven kennis en vaardigheden aan de slag. Boven de horizon wordt het leven pas echt serieus. In het zevende huis van Weegschaal, tegenover Ram, moet de mens gelijkwaardige relaties aangaan. Het is dan niet meer uw eigen gelijk dat telt. Eenieder zal compromissen moeten sluiten met behoud van eigenheid.
In het achtste huis van schorpioen worden uw veronderstellingen over uzelf en de wereld diep beproefd. Wat niet van waarde is wordt achter gelaten of getransformeerd in iets anders. En daaruit ontstaat de hogere filosofie van het negende huis - tegenover - maar ook met respect voor de empirische feiten uit het derde huis. Daarna volgt de confrontatie met de aan plaats en tijd gebonden wetten en regels van het tiende huis, waar we soms uit moeten breken via gelijkgezinden uit het elfde huis, omdat het in ons eentje niet meer lukt. Dat elfde huis kan daarom zowel tot zegenrijke vriendschappen als tot bekrompen groepsdenken voeren.
En daarna volgt het moeilijk te definiëren mystieke twaalfde huis. Misschien vinden we daar wel iets terug van de wijsheid van Socrates, die ruiterlijk toegaf niets te weten, maar toch op zoek bleef gaan naar het ware en het goede, zonder iets of iemand uit te willen sluiten. Misschien is het daarom wel het vierde kennishuis, waarin uw negende huis overtuigingen ditmaal worden beproefd met behulp van controlegroepen en u in dialoog moet gaan met de rest. En dan blijkt uw op ervaring en van horen zeggen gebaseerd hoger weten toch wat beperkter te zijn dan u had gedacht.
Maar de meeste mensen nemen liever geen afstand van hun overtuigingen. En zeker niet als ze zich ermee identificeren. Ze blijven geloven in iets. En daarmee blijven ze ook steken in iets. Op zich is daar niets mis mee. Ieder mens heeft het recht op zijn eigen geloof en ondergang (amor fati). Maar maak anderen niet wijs dat u daarmee alles al hebt gezien. De wereld is zoveel groter dan ieder individu kan overzien.
Het ene huis staat niet boven het andere. U kunt weliswaar denken: Ik heb dat derde huis niet nodig, want ik beschik over een hogere filosofie. En al die boekenkennis heb ik al in mijn achtste huis verbrand. Maar als uw hogere filosofie botst met de bekende feiten uit uw derde huis, dan hebt u nog wel een probleem. Misschien denkt u dat Uranische astrologen boven de Saturnale statistieken staan, maar dan valt u gemakkelijk ten prooi aan irrationeel groepsdenken, met aannames die niet bevestigd worden in het tiende huis van rechters en politici. U kunt redeneren, ach wij ruimdenkende mystici in het twaalfde huis staan boven die pietlutten uit het zesde huis, maar wie zou uw visie erkennen? De ene zienswijze staat niet los van de andere en geen zienswijze staat boven een ander. Maar uw ego kan soms wel in een bepaalde fase blijven steken. Maar maakt dat u bijzonder? Het is slechts een van de vele mogelijkheden om met de werkelijkheid om te gaan.
Volgende hoofdstuk: De kansberekening van een steekproef.